Co, kiedy i za ile? Wszystko, co musisz wiedzieć o programie SAFE

Program Security Action for Europe (SAFE) uruchomiono 27 maja 2025 roku rozporządzeniem Rady Unii Europejskiej. To nadzwyczajny instrument wsparcia finansowego, który stanowi jeden z filarów strategii Readiness 2030 (dawniej ReArm Europe) ogłoszonej przez szefową Komisji Europejskiej Ursulę von der Leyen w marcu 2025 r. Celem Komisji jest zwiększenie europejskiego bezpieczeństwa poprzez duże inwestycje w wybrane obszary, w tym w bazę przemysłową i technologiczną oraz w zdolności UE do samoobrony. W scenariuszu maksymalnym na wykonanie tych zadań może zostać przeznaczone nawet 800 mld euro (3,38 bln złotych) z różnych źródeł.

Budżet SAFE wynosi 150 mld euro. Komisja Europejska pozyskuje te środki z rynków finansowych. Uczestnikom programu udzielane są pożyczki z 10-letnią karencją i 45-letnim terminem spłaty. SAFE stanowi pierwszy filar strategii Readiness 2030 (dawniej ReArm Europe), której celem jest wzmocnienie europejskiej obronności.

SAFE stanowi pierwszy etap na drodze do realizacji tej strategii. W ramach programu Komisja Europejska udostępniła członkom UE środki w wysokości 150 mld euro. Pozyskano je z europejskich rynków finansowych na korzystniejszych warunkach niż te, które państwa takie jak Polska mogłyby uzyskać samodzielnie. Z owej puli uczestnicy SAFE mogą zaciągać długoterminowe, konkurencyjnie oprocentowane pożyczki na cele obronne. Przewidziano 10-letni okres karencji, czyli spłata zobowiązań rozpocznie się dekadę po ich zaciągnięciu. Maksymalny czas na rozliczenie pożyczek wynosi 45 lat. To oznacza, że uczestnicy programu muszą uregulować zobowiązania wobec Komisji najpóźniej do 2071 r.

Polska największym beneficjentem

Rozporządzenie Rady UE w sprawie uruchomienia SAFE weszło w życie 29 maja 2025 r. Ostatecznym terminem składania krajowych planów inwestycyjnych był 30 listopada 2025 r. Uczestnicy programu wymienili w tych dokumentach listę zakupów, na które zamierzają pozyskać finansowanie dłużne. Gdy Rada i Komisja zaakceptowały polski plan, Warszawie udzielono dostępu do finansowania w wysokości 43,7 mld euro (ok. 180-185 mld zł, w zależności od kursu walut). Ta kwota stanowi niemal jedną trzecią całego budżetu SAFE, a przy tym największą pożyczkę udzieloną w całym programie.

Polska będzie największym biorcą środków programu SAFE. Na konto Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych trafi do 43,7 mld euro (ok. 180-185 mld zł) w postaci pożyczki udzielonej przez Komisję Europejską. Do 2030 r. Komisja zamierza wygospodarować nawet 800 mld euro na inwestycje w unijną obronność.

8 maja 2026 r. Polska zawarła umowę pożyczkową z Komisją. Na konto Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych (zarządzanego przez Bank Gospodarstwa Krajowego) trafi pierwsza transza środków z SAFE. Wysokość tego zasilenia wyniesie 15% całej kwoty przyznanej Polsce, czyli około 6,5 mld euro (ok. 27,5 mld zł). Zaliczkę przewidziano na sfinansowanie najpotrzebniejszych zakupów przewidzianych w polskim planie inwestycyjnym. Wszystkie decyzje o przyznaniu środków państwom członkowskim muszą zapaść do 27 czerwca 2027 r. Ostatnie pieniądze z SAFE mogą zostać wypłacone uczestnikom programu do 31 grudnia 2030 r.

Co można kupić dzięki SAFE?

Żeby zagwarantować, że większość środków z SAFE zostanie skierowana do europejskiego przemysłu obronnego, co najmniej 65% kwoty przeznaczanej na każdy zakup musi trafić na konta wykonawców i podwykonawców z siedzibą w Unii Europejskiej, Europejskim Obszarze Gospodarczym, Europejskim Stowarzyszeniu Wolnego Handlu (którego członkami są: Islandia, Liechtenstein, Norwegia i Szwajcaria) lub na Ukrainie. Państwom kandydującym i stowarzyszonym z UE, a także krajom, z którymi UE zawarła porozumienia w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony, umożliwiono dołączenie do systemu wspólnych zakupów w celu obniżenia cen. Sprzęt kupowany za środki z SAFE podzielono na dwie kategorie:

Kategoria 1: amunicja i pociski rakietowe, systemy artyleryjskie (w tym takie zdolne do rażenia na głębokim zapleczu przeciwnika), sprzęt bojowy wojsk lądowych wraz z systemami wsparcia (w tym wyposażeniem indywidualnym żołnierza i bronią piechoty), małe bezzałogowe statki powietrzne (klasy 1 w NATO), systemy ochrony infrastruktury krytycznej, rozwiązania z dziedziny mobilności i kontrmobilności;

Kategoria 2: systemy obrony powietrznej, systemy morskie (nawodne i podwodne), bezzałogowe statki powietrzne (klasy 2 i 3 w NATO), systemy przeciwdronowe, strategiczne mnożniki siły (w tym samoloty transportowe i tankowania powietrznego, systemy dowodzenia oraz rozpoznania pola walki, zdolności kosmiczne), ochrona systemów kosmicznych, rozwiązania z dziedziny sztucznej inteligencji i walki radioelektronicznej.

Inwestycja w europejski przemysł

Z zakupami sprzętu Kategorii 2 wiążą się większe ograniczenia niż z Kategorią 1. Wykonawca musi dysponować zdolnością do poddawania sprzętu modyfikacjom bez konieczności ubiegania się o zgodę od podmiotu spoza Unii. To wyklucza systemy wytwarzane w UE na licencji, gdzie producent nie dysponuje pełnią praw do projektu. Ponadto podzespoły wyprodukowane poza obszarami wymienionymi wyżej mogą stanowić nie więcej niż 35% szacunkowej wartości sprzętu. Mówiąc obrazowo, dwie trzecie wartości każdego bojowego wozu piechoty Borsuk kupowanego za środki z SAFE musi pozostać w Europie.

Żeby jednostka sprzętu mogła zostać zakupiona za środki z SAFE, co najmniej 65% jej wartości musi powstać w UE lub w innych państwach objętych programem. Producent sprzętu należącego do Kategorii 2, czyli tzw. mnożników siły, musi posiadać pełne prawa do jego wytwarzania i modyfikacji.

Celem SAFE jest zachęcenie państw członkowskich UE do wspólnych zakupów obronnych w celu pogłębienia integracji wojskowej oraz przemysłowej. Od tego zamierzenia poczyniono jeden wyjątek. Uczestnicy SAFE, którzy chcą składać zamówienia samodzielnie, powinni tego dokonać do 30 maja bieżącego roku. Sprzęt pozyskiwany w tej formule musi zostać dostarczony najpóźniej do 31 grudnia 2030 r. Przykładowo, jeśli Polska będzie chciała kupić BWP Borsuk za środki z SAFE, a żaden inny uczestnik programu nie będzie zainteresowany pozyskaniem tych pojazdów, to zamówienie będzie musiało zostać złożone do 30 maja br., a gotowy sprzęt przekazany użytkownikowi końcowemu do końca 2030 r.

Lista zakupów MON

Umowy wykonawcze na dostawę sprzętu wojskowego, które mają zostać sfinansowane z SAFE i być realizowane w formule samodzielnego zakupu, będą podpisywane w najbliższych dniach. Z tej przyczyny obecnie niemożliwe jest określenie wielkości zamówień poszczególnych typów sprzętu ani kwot, które zostaną na to przeznaczone. Jednak na podstawie oficjalnych przekazów oraz komunikatów rządowych możemy wymienić typy sprzętu, wyposażenia i środków bojowych, których zakupy planuje Ministerstwo Obrony Narodowej na potrzeby Wojska Polskiego:

• amunicja artyleryjska kalibru 120 i 155 mm;
• armatohaubice samobieżne Krab;
• bezzałogowe statki powietrzne FlyEye;
• bezzałogowe systemy poszukiwawczo-uderzeniowe (system Gladius );
• bojowe wozy piechoty Borsuk;
• granatniki wielozadaniowe Carl Gustaf;
• elementy programu „Tarcza Wschód” (np. bezzałogowce różnego typu i systemy walki radioelektronicznej);
• elementy systemu obrony powietrznej Narew (np. Systemy Pasywnej Lokacji i stacje radiolokacyjne Sajna);
• kołowe transportery opancerzone Rosomak-L;
• lekkie opancerzone transportery rozpoznawcze Kleszcz (Bóbr-3);
• moździerze samobieżne M120K Rak;
• niszczyciele min Kormoran II;
• okręt ratowniczy Ratownik;
• okręt hydrograficzny Hydrograf;
• pojazdy minowania narzutowego Baobab-K;
• przenośne przeciwlotnicze zestawy rakietowe Piorun;
• samochody ciężarowe Jelcz wielu typów;
• samoloty tankowania powietrznego Airbus A330 MRTT;
• satelity geostacjonarne oraz obserwacji Ziemi;
• śmigłowce szkolno-bojowe;
• systemy mobilności i kontrmobilności (m.in. miny przeciwpancerne);
• systemy obrony przeciwdronowej San;
• systemy łączności, kryptografii, rozpoznania elektronicznego i inne;
• wozy ewakuacji medycznej Rosomak-WEM;
• wyposażenie indywidualne żołnierza piechoty.

Kto jeszcze skorzysta z SAFE?

O udzielenie dostępu do finansowania dłużnego w ramach SAFE wystąpiło 18 państw członkowskich UE. Najmniejsza pula środków przypadła Danii, która złożyła wniosek na kwotę ok. 460 mln euro. O pożyczki w wysokości do 5 mld euro zawnioskowały: Grecja (780 mln), Finlandia (1 mld), Hiszpania (1 mld), Cypr (1,18 mld), Chorwacja (1,7 mld), Czechy (2,06 mld), Słowacja (2,31 mld), Estonia (2,34 mld), Bułgaria (3,26 mld) i Łotwa (3,49 mld). Wnioski opiewające na ponad 5 mld euro przedłożyły: Portugalia (5,84 mld), Litwa (6,37 mld) i Belgia (8,34 mld). Jedynymi państwami oprócz Polski, które otrzymają pożyczki o wielkości ponad 10 mld euro, są: Włochy (14,9 mld), Francja (15,1 mld) i Rumunia (16,7 mld).

Państwa mogą dokonać samodzielnych zamówień (ang. single procurement) za środki z SAFE do 30 maja br. Zakontraktowany sprzęt musi zostać dostarczony do końca 2030 r. Począwszy od 31 maja wszystkie zamówienia finansowane z SAFE muszą być składane przez co najmniej dwóch uczestników programu (ang. joint procurement).

Nie wszyscy członkowie UE zamierzają skorzystać z pożyczek udzielanych w ramach SAFE. Dzięki niskiemu poziomowi długu publicznego w stosunku do produktu krajowego brutto państwa takie jak Niemcy i Szwecja mają możliwość pozyskania finansowania dłużnego na korzystniejszych warunkach niż Polska. Według różnych szacunków do 2071 r. całkowita wysokość zobowiązań Polski w związku z finansowaniem dłużnym w ramach SAFE może wynieść ok. 360 mld zł, czyli dwa razy tyle, ile wynosi kwota kapitału. Naturalnie to wywołuje poważne kontrowersje w dyskursie publicznym.

Jednak warto podkreślić, że ocena zasadności finansowania dłużnego z SAFE nie jest zero-jedynkowa, a lista wszystkich argumentów „za” i „przeciw” jest bardzo długa. Z tej przyczyny temu zagadnieniu należałoby poświęcić osobny artykuł. Tymczasem zapotrzebowanie Wojska Polskiego na nowy sprzęt pozostaje niebagatelne, a architektura bezpieczeństwa w polskim sąsiedztwie ulega postępującej erozji.