Jak Rosja zmienia armię dzięki agresji na Ukrainę

Pełnoskalowa inwazja na Ukrainę w lutym 2022 r. oznaczała dla rosyjskich sił zbrojnych moment przełomowy, który ujawnił fundamentalne ograniczenia modelu armii budowanej od reform Anatolija Sierdiukowa i Siergieja Szojgu. W pierwszej fazie wojny rosyjska armia operowała w ramach modelu krótkotrwałych operacji o ograniczonej skali, zakładających szybkie osiągnięcie celów politycznych. Model ten załamał się w konfrontacji z państwem przygotowanym do wojny konwencjonalnej, dysponującym zachodnim wsparciem.

Zachodnie analizy wskazują, że od drugiej połowy 2022 r. Rosja zaczęła stopniowo przekształcać swój model działania, przechodząc do strategii wojny na wyniszczenie. Według Institute for the Study of War, adaptacja ta obejmowała zarówno zmianę taktyki – większe wykorzystanie artylerii, budowę systemów fortyfikacyjnych i walkę pozycyjną – jak i zmianę struktury sił, w tym zwiększenie liczebności i reorganizację jednostek (ISW, „The Russian Military: Forecasting the Threat ”). Proces ten był reakcją na rzeczywistość pola walki. Jak podkreślają analizy adaptacyjne rosyjskiej armii m.in. Juha Kukkola (Russia’s Adaptation in the War against Ukraine 2022–2025 ) zmiany nie wynikały z wcześniej zaplanowanej reformy, lecz z konieczności reagowania na straty i niepowodzenia operacyjne. W efekcie Rosja zaczęła odchodzić od modelu armii zawodowej opartej na brygadach na rzecz struktury masowej, zdolnej do długotrwałego konfliktu konwencjonalnego.

Reconstitution – odbudowa i transformacja jednocześnie

Jednym z najważniejszych pojęć opisujących transformację rosyjskich sił zbrojnych po 2022 r. jest „reconstitution”, rozumiane w zachodniej literaturze strategicznej jako proces przywracania zdolności bojowych poprzez uzupełnianie personelu, sprzętu oraz funkcji bojowych przy jednoczesnym wprowadzaniu zmian organizacyjnych. Analizy Carnegie Endowment (Russian Military Reconstitution: 2030 Pathways and Prospects ) podkreślają, że proces ten nie rozpoczyna się dopiero po zakończeniu konfliktu, lecz zachodzi już w trakcie wojny, kiedy państwo stara się jednocześnie walczyć i odbudowywać potencjał militarny.

W przypadku Rosji proces ten ma charakter szczególny, ponieważ odbywa się równolegle z prowadzeniem działań bojowych o wysokiej intensywności. Zachodnie ośrodki analityczne wskazują, że Rosja próbuje jednocześnie prowadzić operacje wojskowe, uzupełniać straty i reorganizować struktury dowodzenia oraz jednostek. Chatham House (Assessing Russian plans for military regeneration ) opisuje rosyjskie działania jako kompleksowy program „military regeneration”, obejmujący równoczesne reformowanie sił, rekrutację personelu oraz odbudowę sprzętu i systemów dowodzenia. RUSI (Russian Military Objectives and Capacity in Ukraine Through 2024 ) z kolei wskazuje, że mimo wysokich strat Rosja utrzymuje znaczną liczebność sił i zdolność prowadzenia operacji, co świadczy o skuteczności tego równoległego procesu odbudowy i reorganizacji.

Odbudowa dotyczy zarówno komponentu osobowego, jak i materialnego. Po częściowej mobilizacji z 2022 r. Rosja utrzymuje stały dopływ żołnierzy poprzez system kontraktowy i dalsze mechanizmy rekrutacyjne, co pozwala jej kompensować straty i utrzymywać duże zgrupowanie wojsk na froncie. Jednocześnie trwa intensywna odbudowa sprzętowa – Rosja wykorzystuje zapasy postsowieckie, modernizuje starsze platformy i zwiększa produkcję uzbrojenia.

Zachodnie analizy podkreślają jednak, że proces ten odbywa się często kosztem jakości technologicznej, ponieważ rosyjski przemysł obronny ma ograniczoną zdolność do wytwarzania nowoczesnych systemów i w dużej mierze opiera się na rozwiązaniach odziedziczonych po Związku Sowieckim (Assessing Russian plans for military regeneration). Istotnym elementem reconstitution jest również odtwarzanie i tworzenie jednostek wojskowych. W praktyce oznacza to rekonstruowanie zniszczonych formacji poprzez uzupełnianie ich stanów osobowych i sprzętowych oraz łączenie mniejszych formacji pomocniczych i rezerwowych w nowe struktury operacyjne. Proces ten prowadzi do znacznych różnic jakościowych między jednostkami, ale umożliwia Rosji utrzymanie zdolności do prowadzenia operacji na dużą skalę i rotowania sił na froncie, co jest kluczowe w warunkach wojny na wyniszczenie.

Równolegle Rosja prowadzi szeroko zakrojoną reorganizację strukturalną sił zbrojnych. Analizy RUSI (Russian Military Objectives and Capacity in Ukraine Through 2024; Meatgrinder, 2023), Carnegie Endowment (Russian Military Reconstitution 2030, 2024) oraz Chatham House (Assessing Russian Plans for Military Regeneration, 2024) wskazują, że po 2022 r. Rosja stopniowo odchodzi od modelu brygadowo-BTG na rzecz większych, bardziej trwałych struktur – w tym odbudowy dywizji i związków operacyjnych – oraz reorganizacji systemu dowodzenia i zgrupowań operacyjnych.

Zmianom tym towarzyszy adaptacja taktyczna polegająca na wykorzystaniu małych oddziałów szturmowych, intensyfikacji użycia artylerii i dronów oraz rozbudowie systemów obronnych, co – jak wskazuje Kukkola (Adaptation of Russian Armed Forces in Ukraine (2022–2025) – zwiększa efektywność na poziomie taktycznym, ale nie przekłada się w pełni na zdolność do prowadzenia operacji manewrowych na poziomie operacyjnym. Poprawiły one zdolności walki na poziomie taktycznym i bezpośrednim, lecz nie przełożyły się w pełni na zdolność do prowadzenia złożonych operacji manewrowych na poziomie operacyjnym. W rezultacie rosyjska armia zwiększyła swoją efektywność w działaniach pozycyjnych i wyniszczających, zachowując jednocześnie ograniczoną zdolność do prowadzenia operacji manewrowych o wysokiej złożoności.

Szczególnie wyraźnym przykładem tej transformacji jest zmiana roli wojsk powietrznodesantowych (WDW). Przed 2022 r. formacje te były postrzegane jako elitarne siły manewrowe przeznaczone do operacji desantowych i szybkich działań ekspedycyjnych. W pierwszej fazie wojny odegrały kluczową rolę w operacji zajęcia lotniska Hostomel pod Kijowem, która zakończyła się niepowodzeniem i wysokimi stratami. W kolejnych fazach konfliktu WDW były wykorzystywane głównie jako jednostki szturmowe i obronne na najtrudniejszych odcinkach frontu – m.in. w rejonie Bachmutu i Zaporoża – co doprowadziło do ich stopniowego „zużywania” w działaniach pozycyjnych.

W efekcie rosyjskie wojska powietrznodesantowe utraciły część swojego elitarnego charakteru i zostały włączone do systemu masowej armii prowadzącej wojnę wyniszczającą, co w analizach zachodnich interpretowane jest jako symbol szerszej transformacji rosyjskich sił zbrojnych. Operacja ta zakończyła się niepowodzeniem, a poniesione straty – zarówno w sprzęcie, jak i w doświadczonej kadrze – były znaczące. Analizy RUSI (Preliminary Lessons in Conventional Warfighting from Russia’s Invasion of Ukraine, 2022 ) wskazują, że użycie WDW w roli lekkiej piechoty szturmowej, bez odpowiedniego wsparcia i zabezpieczenia logistycznego, ujawniło ograniczenia tej formacji w warunkach wojny konwencjonalnej wysokiej intensywności.

W kolejnych fazach wojny WDW były wykorzystywane w sposób odbiegający od ich pierwotnej doktryny. Zamiast prowadzić operacje powietrznodesantowe, formacje te pełniły rolę jednostek szturmowych i obronnych na najbardziej wymagających odcinkach frontu, m.in. w rejonie Chersonia, Bachmutu czy Zaporoża. Analizy RUSI (Meatgrinder: Russian Tactics in the Second Year of Its Invasion of Ukraine, 2023) wskazują, że prowadziło to do ich stopniowego „zużywania” w walkach pozycyjnych i artyleryjskich.

Celem tego procesu – jak wskazują analizy Carnegie Endowment for International Peace oraz innych zachodnich ośrodków badawczych – nie jest jedynie krótkoterminowe odtworzenie zdolności bojowych, lecz przygotowanie rosyjskiej armii do długotrwałej konfrontacji konwencjonalnej. W raporcie Russian Military Reconstitution 2030: Pathways and Prospects podkreśla się, że rosyjskie działania obejmują jednoczesną odbudowę potencjału, reorganizację struktur oraz dostosowanie sił zbrojnych do prowadzenia długotrwałej rywalizacji z Zachodem, w tym potencjalnej konfrontacji z NATO.

Zmiany w strukturach

Transformacja strukturalna rosyjskich sił zbrojnych po 2022 r. jest w zachodnich analizach opisywana jako przejście w stronę większych, cięższych i bardziej rozbudowanych struktur, które mają umożliwić prowadzenie wojny konwencjonalnej o wysokiej intensywności przez dłuższy czas. Carnegie Endowment („Russian Military Reconstitution 2030: Pathways and Prospects”)wskazuje, że rosyjskie plany „reconstitution” obejmują nie tylko odtwarzanie strat, ale też zmiany organizacyjne, w tym przekształcanie części brygad w większe dywizje oraz formowanie nowych związków operacyjnych i armii, co ma zwiększać zdolność Rosji do długotrwałej rywalizacji militarnej.

W literaturze analitycznej sens tej zmiany jest ujmowany ostrożnie: nie jako prosta „kopiarka” modelu sowieckiego, ale jako powrót do logiki większych związków (dywizje/armie) po okresie silniejszego akcentu na struktury brygadowe. Chatham House (Assessing Russian plans for military regeneration: Modernization and reconstitution challenges for Moscow’s war machine”) opisuje rosyjskie plany „military regeneration” jako pakiet działań obejmujący manpower, force structure, command and control oraz pokazuje, że w trakcie wojny Rosja nie tylko uzupełnia stany, ale równolegle buduje nowe formacje i reorganizuje część istniejących. Wątek przechodzenia do większych struktur da się powiązać z obserwacjami o tym, jak Rosja podtrzymuje wysiłek wojenny. RUSI wskazuje, że Rosja jest w stanie utrzymywać znaczące siły w Ukrainie i prowadzić działania mimo strat, a zarazem stoi przed napięciami materiałowymi i organizacyjnymi w kolejnych latach. Analiza opublikowana przez RUSI („Russian Military Objectives and Capacity in Ukraine Through 2024”) stwierdza że nie sprowadza tego wyłącznie do „dywizji”, ale wspiera tezę, że Rosja równolegle odtwarza zdolności i porządkuje sposób generowania sił, co jest spójne z budową większych, bardziej trwałych struktur na potrzeby wojny długiej”).

Równolegle z reorganizacją struktury sił Rosja prowadzi zmiany w dowodzeniu i zarządzaniu. Chatham Hous( Assessing Russian plans for military regeneration…”). analizuje je jako element programu regeneracji sił, obejmujący dostosowania w obszarze command and control oraz w sposobie organizowania zasobów i procesu odtwarzania zdolności. Szczególnie istotny jest też wymiar strategiczny: Chatham House wskazuje, że odtworzenie Leningradzkiego Okręgu Wojskowego (oraz powiązane zmiany organizacyjne) jest w rosyjskich planach wiązane z postawą wobec NATO po rozszerzeniu Sojuszu na północy Europy. Wreszcie, reforma struktur wojskowych jest ściśle spleciona z kwestią zaplecza materiałowego i przemysłowego.

Chatham House omawia ograniczenia modernizacyjne i wyzwania „reconstitution” w powiązaniu z realnymi możliwościami przemysłu i modernizacji, co wspiera ostrożny wniosek, że rosyjska odbudowa zdolności w dużej mierze opiera się na równoległym zwiększaniu wysiłku produkcyjnego, napraw i reorganizacji sposobu wykorzystania zasobów. Ujęcie NATO Parliamentary Assembly (NATO PA, „Russia’s War and Allied Support for Ukraine: Revised Report” ) wskazuje z kolei na wagę amunicji i zdolności przemysłowych w tej wojnie (co jest zgodne z tezą o rosnącej roli koordynacji zasobów w konflikcie wysokiej intensywności), choć dokument ten koncentruje się przede wszystkim na potrzebach wsparcia Ukrainy.

W konsekwencji zmiany w strukturach po 2022 r. najbezpieczniej opisywać jako przesunięcie w stronę większych formacji i bardziej scentralizowanego systemu generowania i zarządzania siłami, prowadzone równolegle z wojną i podporządkowane logice długotrwałego konfliktu. Ten kierunek jest konsekwentnie obecny w zachodnich analizach, ale szczegóły tempa i skuteczności (zwłaszcza jakości nowych formacji) pozostają w nich oceniane jako obarczone ograniczeniami i kosztami, wynikającymi m.in. z presji wojny i ograniczeń materiałowych. (Carnegie Endowment, „Russian Military Reconstitution 2030…”; Chatham House, „Assessing Russian plans for military regeneration…”; RUSI, „Russian Military Objectives…”

Transformacja Ministerstwa Obrony

Jedną z najważniejszych zmian instytucjonalnych po 2022 r. była transformacja samego Ministerstwa Obrony. Symbolicznym momentem tej zmiany była nominacja Andrieja Biełousowa na stanowisko ministra obrony w 2024 r. Zachodnie media interpretowały tę decyzję jako sygnał przejścia do modelu gospodarki wojennej oraz zwiększenia kontroli ekonomicznej nad systemem obronnym (The Guardian, „Andrei Belousov: Putin picks trusted technocrat to run defence ministry ”). Biełousow, jako ekonomista, reprezentuje model zarządzania skoncentrowany na efektywności produkcji, logistyce i finansach, a nie na dowodzeniu operacyjnym. Oznacza to przesunięcie ciężaru zarządzania wojną z poziomu wojskowego na poziom państwowo-gospodarczy.

Jednocześnie w latach 2024–2025 przeprowadzono szeroką falę czystek kadrowych w resorcie obrony. Aresztowania i śledztwa objęły wiceministrów, generałów i urzędników odpowiedzialnych za zamówienia wojskowe. Zachodnie media wskazują, że działania te miały podwójny charakter – były zarówno próbą ograniczenia korupcji, jak i elementem walk frakcyjnych w rosyjskiej elicie władzy (Reuters, „Arrest of Russian defence minister’s deputy may be strike by rival clan ”).

Militaryzacja gospodarki i przemysłu obronnego

Po 2022 r. zachodnie analizy wskazują na stopniowe podporządkowanie znacznej części rosyjskiej gospodarki potrzebom wojennym, obejmujące wzrost wydatków obronnych, zwiększenie zamówień państwowych oraz reorganizację przemysłu zbrojeniowego. Proces ten przejawia się przede wszystkim w znaczącym wzroście produkcji amunicji artyleryjskiej, pojazdów opancerzonych i systemów bezzałogowych. Analizy medialne i eksperckie m.in. Wall Street Journal (Russia Is Pumping Out Weapons—but Can It Keep It Up? ) podkreślają, że istotna część tego wzrostu opiera się na wykorzystaniu i modernizacji sprzętu odziedziczonego po ZSRR, a nie na wprowadzaniu całkowicie nowych generacji uzbrojenia

W literaturze analitycznej proces ten jest ujmowany jako element szerszej strategii odbudowy potencjału militarnego. Carnegie Endowment ( Russian Military Reconstitution…) opisuje rosyjską „military reconstitution” jako program obejmujący nie tylko odbudowę sił zbrojnych, lecz także dostosowanie zaplecza przemysłowego i logistycznego do długotrwałego wysiłku wojennego, co ma umożliwić utrzymanie operacji na dużą skalę w perspektywie wieloletniej.

Zachodnie ośrodki badawcze wskazują, że Rosja zwiększyła zdolności produkcyjne przemysłu obronnego poprzez centralizację zarządzania, rozszerzenie zamówień państwowych oraz wykorzystanie istniejącej infrastruktury przemysłowej. W efekcie możliwe stało się utrzymywanie wysokiego tempa produkcji amunicji i sprzętu, co pozwala częściowo uzupełniać straty ponoszone na froncie. Wspomniane uprzednio analizy RUSI i raporty NATO Parliamentary Assembly wskazują, że skala tej produkcji ma kluczowe znaczenie dla zdolności Rosji do prowadzenia działań wojennych o charakterze wyniszczającym.

Jednocześnie badania Chatham House (Russia’s struggle to modernize its military industry ) podkreślają istotne ograniczenia tego modelu. Rosyjski przemysł obronny pozostaje w znacznym stopniu zależny od technologii wywodzących się z okresu sowieckiego, a sankcje międzynarodowe ograniczają dostęp do nowoczesnych komponentów i technologii zachodnich. W rezultacie proces modernizacji uzbrojenia napotyka bariery, a rozwój nowych generacji systemów jest ograniczony. Należy też zwrócić uwagę że rosnąca skala produkcji wojskowej wiąże się z większą rolą państwa w zarządzaniu sektorem obronnym oraz z intensyfikacją koordynacji między Ministerstwem Obrony a przedsiębiorstwami zbrojeniowymi. Proces ten oznacza rosnącą centralizację decyzji produkcyjnych i finansowych oraz silniejsze powiązanie przemysłu obronnego z aparatem państwowym, co ma zwiększyć zdolność reagowania na potrzeby frontu. (Chatham House, Assessing Russian Plans for Military Regeneration; Chatham House, Russia’s struggle to modernize its military industry).

W rezultacie rosyjska gospodarka po 2022 r. charakteryzuje się wysoką zdolnością do produkcji uzbrojenia w dużych ilościach, ale jednocześnie ograniczonym potencjałem innowacyjnym i technologicznym. Jest to model oparty przede wszystkim na mobilizacji zasobów, centralizacji i wykorzystaniu istniejącej bazy przemysłowej, który umożliwia prowadzenie długotrwałej wojny o charakterze wyniszczającym, lecz nie zapewnia szybkiego postępu technologicznego ani wyraźnej przewagi jakościowej nad przeciwnikiem.

W drugiej części zostanie opisany wpływ służb specjalnych na rosyjską armię i ministerstwo obrony.