Zrozumieć współczesną politykę Kremla. Korupcja to jeden z kluczy [ANALIZA]

_Pierwszą i drugą część analizy autorstwa Adama Jawora można przeczytać tu: oraz tu:

Kampanie ideologiczne i informacyjne

Drugim głównym obszarem analizy są kampanie ideologiczne i informacyjne. Po 2022 roku rosyjska polityka stawała się coraz bardziej jawnie ideologiczna. Jak wynikało z publikacji portalu Meduza z 2022 roku oraz z komentarza Davida Lewisa opublikowanego przez Royal United Services Institute pod tytułem „Can Russia Develop a New State Ideology?” Kreml zaczął intensywniej eksponować dwa wielkie wątki: antyzachodni, często opakowany w język antykolonialny, oraz ultrakonserwatywny, skupiony wokół „tradycyjnych wartości”. Autorzy artykułu zaznaczają, że w obu tych polach oficjalna propaganda państwowa współistnieje z finansowaniem prywatnym, półprywatnym i nieprzejrzystym, które bywa skuteczniejsze od samego przekazu instytucjonalnego. Dobrym przykładem jest sprawa Voice of Europe, na które Unia Europejska nałożyła sankcje w maju 2024 roku, co opisywała agencja Reuters. Sprawa ta pokazuje, że media i platformy wpływu finansowane przez aktorów powiązanych z Rosją mogą działać jako multiplikatory narracji, zachowując przy tym pozory niezależności. 

Afryka jako laboratorium rosyjskiej projekcji wpływu

W szczególności David Lewis i Tena Prelec wskazują na rosnące znaczenie rosyjskich operacji informacyjnych w Afryce. Jak wynika z analiz magazynu The Africa Report oraz raportu Stanford Internet Observatory, przygotowanego wspólnie z Facebook Threat Intelligence, rosyjskie kampanie w Sudanie, Mali, Burkina Faso, Libii czy Kamerunie wykorzystywały lokalne resentymenty postkolonialne i antyfrancuskie, łącząc propagandę z interesami wojskowymi oraz gospodarczymi. W Sudanie, jak opisywał dziennik The New York Times w artykule „From Russia with Love: A Putin Ally Mines Gold and Plays Favorites in Sudan”, sieci powiązane z Wagnerem uczestniczyły równocześnie w wydobyciu złota, budowaniu wpływów i prowadzeniu działań militarnych. Prorosyjskie narracje w Afryce i świecie arabskim były wzmacniane przez influencerów, nagrania wideo, animacje i kampanie w mediach społecznościowych. Lewis i Prelec pokazują, że w tym modelu propaganda nie jest samodzielnym zjawiskiem komunikacyjnym, lecz elementem szerszego układu, w którym pieniądze, zasoby naturalne, usługi paramilitarne i wpływ polityczny wzajemnie się napędzają. W tym sensie afrykańskie przypadki dobrze ilustrują zarówno rosyjską praktykę wykorzystywania środków pozamilitarnych, o której pisali Czekinow i Bogdanow, jak i zachodnie opisy korupcji oraz niejawnego finansowania jako narzędzi działań w szarej strefie. 

Ciągłość modelu po śmierci Prigożyna

Po śmierci Jewgienija Prigożyna ten model nie zniknął, lecz – odwołując się do materiału dziennika Le Monde zatytułowanego „African Initiative, the New Bridgehead for Russian Propaganda in Africa” – został częściowo przekształcony. Finansowanie struktur informacyjnych nadal pozostaje niejasne, ale sama logika działania się utrzymuje: rosyjska projekcja wpływu korzysta z połączenia formalnych narzędzi państwa z nieformalnymi, trudnymi do prześledzenia kanałami prywatnymi. Rosyjskie działania w Afryce zostały szerzej opisane także w artykule „Płatna kolonizacja w rosyjskim wydaniu. Putinowska machina po Prigożynie”, opublikowanym w Cyberdefence24.pl. 

Transnarodowe sieci ultrakonserwatywne

Właśnie ta hybrydowość jest – według Davida Lewisa i Teny Prelec – jedną z najważniejszych cech współczesnej rosyjskiej polityki zagranicznej. Równolegle Rosja rozwijała transnarodowe sieci ultrakonserwatywne. W działania te zaangażowani są m.in. Władimir Jakunin i Konstantin Małofiejew. Jakunin – były szef Kolei Rosyjskich i długoletni współpracownik Putina – finansował organizacje takie jak Dialogue of Civilizations czy fundacje o profilu konserwatywnym. Małofiejew z kolei, objęty sankcjami przez USA, był – jak wynika z komunikatów United States Department of Justice, publikacji magazynu Rolling Stone i śledztwa Organized Crime and Corruption Reporting Project – zaangażowany w bardziej złożone schematy transferu środków i omijania sankcji, a jego zaplecze organizacyjne miało wspierać media i inicjatywy ideologiczne w różnych częściach Europy. 

Nieprzejrzyste finansowanie ideologii jako kanał wpływu

David Lewis i Tena Prelec podkreślają przy tym, że tego rodzaju wsparcie nie musi być w każdym przypadku nielegalne w sensie karnym. Nie zmienia to jednak faktu, że nieprzejrzyste finansowanie ruchów politycznych, mediów i sieci ideologicznych sprzyja celom rosyjskiej polityki zagranicznej. Autorzy zaznaczają, że prywatni fundatorzy mogą działać zgodnie z własnymi przekonaniami, ale w warunkach rosyjskich ich relacja z państwem nigdy nie jest całkowicie neutralna. Zawsze istnieje możliwość, że struktury te zostaną wykorzystane jako kanał wpływu, zwłaszcza gdy państwo zachowuje wobec nich opiekę, tolerancję lub możliwość nacisku. Dlatego – jak piszą – problem rosyjskich sieci konserwatywnych nie dotyczy wyłącznie samej Rosji, lecz ujawnia szerszy problem: brak przejrzystości w finansowaniu polityki, organizacji społecznych i mediów otwiera przestrzeń dla zewnętrznej penetracji. Z tej perspektywy religijno-ideologiczne sieci wpływu można rozumieć jako miększy, lecz długofalowo bardzo skuteczny odpowiednik tego, co raporty o „strategic corruption” i „malign finance” opisują w odniesieniu do finansowania partii, elit i struktur politycznych. 

Korupcja a sektor bezpieczeństwa

Szerszą perspektywę bezpieczeństwa wnosi ponownie raport George W. Bush Institute poświęcony strategicznej korupcji Rosji w Europie. Jak wynika z tego opracowania, szczególnie istotnym obszarem oddziaływania pozostaje sektor bezpieczeństwa, gdzie rosyjskie działania mogą prowadzić do erozji zdolności instytucjonalnych oraz podważania suwerenności państw. Poprzez wykorzystanie powiązań biznesowych, finansowych i politycznych Kreml buduje mechanizmy wpływu, które umożliwiają kształtowanie polityki bezpieczeństwa, a nawet ingerencję w funkcjonowanie instytucji państwowych. W tym sensie korupcja przestaje być wyłącznie narzędziem ekonomicznym – staje się elementem szerszej strategii geopolitycznej. Analiza przypadków takich jak Gruzja czy Ukraina pokazuje, że mechanizmy te mogą prowadzić do głębokiej destabilizacji państw. Korupcja wykorzystywana jest tam do przejmowania kontroli nad systemem sądowniczym, wspierania prorosyjskich elit oraz tworzenia warunków sprzyjających ingerencji politycznej i militarnej. W konsekwencji staje się ona nie tylko narzędziem wpływu, ale również jednym z czynników umożliwiających realizację celów strategicznych, w tym działań zbrojnych. 

State capture, sankcje i słabości europejskiej odpowiedzi

Tę diagnozę uzupełnia debata opisana przez Hudson Institute pod tytułem „Strategic Corruption, State Capture, and Sanctions Enforcement in Europe”.  Jak wynika z opisu wydarzenia, problem strategicznej korupcji należy dziś rozpatrywać w ścisłym powiązaniu z funkcjonowaniem europejskiego systemu bezpieczeństwa gospodarczego. Mimo kolejnych pakietów sankcji nakładanych przez Unię Europejską i państwa G7 Rosja nadal utrzymuje znaczące powiązania gospodarcze z Europą, eksportując surowce energetyczne i jednocześnie pozyskując kluczowe komponenty technologiczne potrzebne do prowadzenia wojny przeciwko Ukrainie. Zdaniem organizatorów i uczestników debaty trwałość tych powiązań wynika z funkcjonowania rozbudowanych sieci zależności określanych jako mechanizmy state capture, czyli przejmowania wpływu na instytucje państwowe poprzez powiązania polityczne, gospodarcze i finansowe. Projekty takie jak Nord Stream czy TurkStream są przykładami infrastruktury, która – mimo sankcji – nadal wpisuje się w szerszy system zależności i wpływów budowanych przez Rosję w Europie. W analizie tej podkreślono również, że skuteczność rosyjskich działań wynika nie tylko z aktywności samego Kremla, ale także ze słabości europejskich mechanizmów przeciwdziałania: braku spójnego systemu egzekwowania sankcji, fragmentaryczności regulacji dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz nieskoordynowanych działań organów ścigania w poszczególnych państwach. Te uwarunkowania wzmacniają zdolność Moskwy do wykorzystywania korupcji jako narzędzia wpływu geopolitycznego, szczególnie w regionach o podwyższonej podatności, takich jak Bałkany czy obszar Morza Czarnego. 

Rosyjski rewizjonizm i budowa równoległych kanałów działania

W konkluzji David Lewis i Tena Prelec wyraźnie oddzielają swoje stanowisko od prostego utożsamienia nielegalnych finansów ze strategią samą w sobie. Ich zdaniem są one przede wszystkim zestawem instrumentów i taktyk, które umożliwiają Moskwie skuteczniejsze prowadzenie działań politycznych, informacyjnych i – szerzej – rewizjonistycznych. Równocześnie powtarzalne wykorzystywanie takich mechanizmów prowadzi w konsekwencji do skutków systemowych. Z tej racji, kiedy niejawne kanały finansowe, firmy przykrywkowe, transgraniczne siatki pośredników, kryptowaluty, gotówkowe transfery i sankcyjne obejścia stają się trwałym elementem relacji Rosji ze światem, wówczas powstają równoległe struktury podważające zasady przejrzystości, odpowiedzialności i rządów prawa. I w tym miejscu właśnie kryje się najbardziej niebezpieczny wymiar rosyjskiego rewizjonizmu: nie tylko w użyciu siły militarnej, lecz także w konsekwentnym budowaniu alternatywnych kanałów działania, które rozmontowują porządek oparty na regułach od środka. 

Jak ograniczać podatność na rosyjską korupcję strategiczną?

Uzupełnieniem tej diagnozy są rekomendacje przedstawiane w raporcie George W. Bush Institute. Jak wynika z tego opracowania, państwa europejskie powinny dążyć do ograniczenia swojej podatności poprzez zmianę modelu relacji gospodarczych, wzmacnianie przejrzystości finansowej oraz rozwój skutecznych mechanizmów przeciwdziałania praniu pieniędzy. Kluczowe znaczenie ma również zwiększenie kontroli nad inwestycjami zagranicznymi oraz wzmocnienie egzekwowania prawa w zakresie identyfikowania i ścigania sieci powiązanych z rosyjskimi interesami. Równolegle istotne jest podnoszenie kosztów reputacyjnych i prawnych współpracy gospodarczej z podmiotami powiązanymi z Federacją Rosyjską, między innymi poprzez obowiązek ujawniania ryzyk i uzasadnień działalności na rynku rosyjskim. Istotnym narzędziem pozostają także sankcje, w tym sankcje wtórne, które mogą ograniczać zdolność Rosji do wykorzystywania międzynarodowych sieci finansowych. Uzupełnieniem tych działań powinno być wsparcie dla dziennikarstwa śledczego i organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które odgrywają kluczową rolę w ujawnianiu mechanizmów korupcyjnych i budowaniu odporności systemów politycznych. 

Wnioski

Ostateczny wniosek płynący z tej analizy jest podwójny. Po pierwsze, nielegalne finanse nie wyjaśniają wszystkiego: nie zastępują ideologii, nie zastępują geopolityki i nie są jedynym motorem rosyjskich decyzji strategicznych. Po drugie jednak, bez uwzględnienia tych finansowych, biznesowych i sieciowych mechanizmów nie sposób zrozumieć, w jaki sposób rosyjska polityka zagraniczna jest realnie wykonywana. To właśnie na styku państwa, elit, biznesu, pośredników i niejawnych przepływów finansowych rodzi się praktyczna zdolność Rosji do wpływania na inne państwa, podtrzymywania własnych operacji i podważania ładu międzynarodowego. W tym sensie badanie nielegalnych finansów nie jest pobocznym zagadnieniem z zakresu przestępczości gospodarczej, lecz jednym z kluczy do zrozumienia współczesnej polityki Kremla. Jednocześnie, jak wskazują Basel Institute on Governance, Atlantic Council, European Western Balkans, Hudson Institute, Institute of Modern Russia oraz George W. Bush Institute, korupcja, dezinformacja, przejmowanie państwa, manipulacja elitami i wpływ finansowy tworzą dziś wspólną architekturę oddziaływania Rosji. W tym ujęciu korupcja nie jest jedynie problemem natury gospodarczej czy prawnej, lecz jednym z centralnych narzędzi współczesnej rywalizacji geopolitycznej – instrumentem, który pozwala państwom takim jak Rosja oddziaływać na inne kraje w sposób mniej widoczny, lecz często równie skuteczny jak klasyczne środki nacisku.