Reklama
Reklama
  • WIADOMOŚCI
  • ANALIZA

Pomoc Ukrainie a polski interes strategiczny. Bez złudzeń, bez amnezji historycznej, bez rezygnacji z bezpieczeństwa

Wołodymyr Zełenski, Donald Tusk
Wołodymyr Zełenski i Donald Tusk
Autor. KPRM

Korupcja często wygląda niewinnie. Ot, drobna łapówka, przetarg ustawiony pod znajomą firmę, urzędnik, który „musi coś z tego mieć”, albo polityk przekonany, że publiczne pieniądze są po prostu mniej pilnowaną odmianą prywatnych. W potocznym myśleniu to wciąż przede wszystkim problem moralny, administracyjny lub gospodarczy. Tymczasem jej skutki sięgają znacznie dalej, bowiem osłabiają instytucje, podważają zaufanie obywateli i tworzą podatności, które mogą wykorzystać przeciwnicy państwa.

Reklama

W przypadku Ukrainy problem ma dodatkowy wymiar. Państwo to prowadzi wojnę obronną przeciwko rosyjskiej agresji, a jego zdolność do dalszego oporu ma bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa Polski i całej Europy Środkowo-Wschodniej. Nie oznacza to jednak, że wojna powinna usprawiedliwiać nadużycia, a solidarność oznaczać zgodę na brak kontroli. Polska ma powody, by wspierać Ukrainę, ale ma też prawo i obowiązek wymagać, aby pomoc służyła obronie państwa, a nie prywatnym interesom.

Mechanizm przejmowania państwa od środka

Największy problem zaczyna się wtedy, gdy korupcja przestaje być sumą pojedynczych nadużyć, a staje się sposobem organizowania życia publicznego. Nie musi oznaczać spektakularnego skandalu ani walizki pieniędzy przekazywanej w ciemnej bramie. Częściej działa po cichu, poprzez sieć zależności, nieformalne układy, konflikty interesów i decyzje podejmowane z pominięciem dobra publicznego. Z czasem przestaje być odstępstwem od reguł, a staje się sposobem ich funkcjonowania.

W takim systemie prawo formalnie obowiązuje wszystkich, ale w praktyce jedni muszą go przestrzegać, podczas gdy inni mogą negocjować wyjątki. To już nie jest wyłącznie nieuczciwość pojedynczych osób. To przechwytywanie państwa, a więc sytuacja, w której instytucje, zamiast służyć obywatelom, zaczynają obsługiwać interesy wąskich grup.

Reklama

Nie należy przy tym wrzucać do jednego worka korupcji i legalnego lobbingu. Przejrzyste reprezentowanie interesów jest elementem demokracji. Problem zaczyna się wtedy, gdy wpływ na decyzje publiczne jest ukryty, dostęp do decydentów zależy od pieniędzy i znajomości, a interes prywatny udaje interes państwa.

Tak rozumiana korupcja nie kończy się jednak na osłabieniu krajowych instytucji. Tworzy również przestrzeń, w której mogą działać zewnętrzni przeciwnicy. W przypadku państw narażonych na presję geopolityczną jest to zagrożenie szczególnie poważne.

Rosja nie musi kupować państwa. Wystarczy, że kupi sobie wpływy

Korupcja staje się szczególnie niebezpieczna, gdy przestaje być wyłącznie wewnętrznym problemem państwa i zaczyna tworzyć pole do zewnętrznej ingerencji. Rosja od lat wykorzystuje nieprzejrzyste przepływy finansowe, sieci wpływów i zależności gospodarcze jako narzędzia wspierające realizację swoich interesów politycznych.

Reklama

Nielegalne i nieprzejrzyste przepływy finansowe mogą wspierać rosyjską politykę zagraniczną, ingerencję polityczną oraz operacje informacyjne. Nie oznacza to, że każdy taki przepływ jest bezpośrednio sterowany przez Kreml ani że nielegalne finanse stanowią główny motor rosyjskiej polityki. Są raczej narzędziem ułatwiającym osiąganie celów, obok tradycyjnych instrumentów geopolitycznych i gospodarczych.

Korupcja osłabia państwo od środka, pogłębia nieufność wobec instytucji i tworzy warunki, w których zewnętrzny przeciwnik łatwiej osiąga swoje cele. Nie musi nawet samodzielnie tworzyć tych słabości. Wystarczy, że je rozpozna, wzmocni i wykorzysta.

To właśnie czyni korupcję tak użytecznym narzędziem w działaniach hybrydowych. Nie trzeba przekraczać granicy z wojskiem ani rozpoczynać otwartego konfliktu. Czasem wystarczy znaleźć właściwego człowieka, odpowiednio sfinansować właściwe środowisko albo podtrzymać zależność, która już istnieje.

Reklama

Zewnętrzna ingerencja nie jest jednak jedynym skutkiem takich mechanizmów. Państwo, które toleruje nieformalne układy i uzależnia decyzje publiczne od prywatnych interesów, stopniowo traci zdolność do sprawnego działania także na własnym terytorium. Właśnie dlatego korupcję trzeba oceniać nie tylko przez pryzmat bezpieczeństwa, lecz również jakości prawa, gospodarki i codziennego funkcjonowania instytucji.

Prawo dla wszystkich?

Korupcja nie tylko umożliwia pojedyncze nadużycia. Z czasem zmienia sposób działania całego systemu. Jeżeli decyzje urzędników, polityków czy instytucji zależą od nieformalnych układów, państwo traci zdolność do konsekwentnego egzekwowania własnych reguł. Formalnie wszystko może wyglądać poprawnie: istnieją procedury, konkursy, kontrole i przepisy. Tyle że wynik bywa ustalony, zanim ktokolwiek otworzy kopertę z ofertą.

W takich warunkach uczciwość staje się niekiedy niepotrzebnym utrudnieniem, a kompetencje przegrywają z lojalnością wobec właściwych osób. Państwo traci nie tylko pieniądze, ale również zdolność do podejmowania racjonalnych decyzji. W sytuacji kryzysowej może to kosztować znacznie więcej niż kolejny przepłacony kontrakt.

Reklama

Skutki odczuwają również przedsiębiorcy i zwykli obywatele. Korupcja ogranicza konkurencję, zniechęca do inwestowania, obniża jakość usług publicznych i sprawia, że rachunek za prywatne układy płaci całe społeczeństwo. Nie jest więc wyłącznie problemem administracji, lecz jednym z czynników hamujących rozwój gospodarczy.

Rachunek za korupcję. Płacą wszyscy, zarabiają nieliczni

Trudno dokładnie policzyć, ile kosztuje korupcja. Nie wszystkie straty widać na pierwszy rzut oka. Nie chodzi tylko o pieniądze ukradzione z publicznej kasy. Międzynarodowy Fundusz Walutowy szacuje, że same łapówki kosztują światową gospodarkę kilka bilionów dolarów rocznie. To kilka procent globalnego PKB.

Ale to przecież nie wszystko. Korupcja prowadzi do złych inwestycji i gorszych usług publicznych. Ogranicza też konkurencję. Uczciwi przedsiębiorcy tracą szanse na rozwój lub rezygnują z prowadzenia działalności.

Reklama

Podobnie należy rozumieć dane Parlamentu Europejskiego dotyczące kosztów przestępczości zorganizowanej i korupcji w Unii Europejskiej. Szacunki mówią o kwotach od kilkuset miliardów do ponad biliona euro rocznie. Nie oznacza to jednak, że tyle pieniędzy bezpośrednio znika z unijnej kasy. To wartość strat, jakie te zjawiska powodują w gospodarce.

Korupcja sprawia również, że państwo zbiera mniej podatków. Z analiz MFW wynika, że kraje o niskim poziomie korupcji uzyskują z podatków o kilka punktów procentowych PKB więcej niż kraje, w których korupcja jest wysoka. Powód jest prosty. Ludzie chętniej płacą podatki, gdy wierzą, że pieniądze są dobrze wykorzystywane. Nie chcą mieć poczucia, że finansują prywatne układy.

Straty finansowe to jednak nie wszystko. Korupcja niszczy zaufanie do państwa. Obywatele widzą, że nie wszyscy są traktowani tak samo. Jedni muszą przestrzegać zasad, inni mogą je omijać dzięki znajomościom i pieniądzom. W takich warunkach trudno budować sprawne instytucje i poczucie wspólnej odpowiedzialności za państwo.

Reklama

Zaufanie publiczne jako dobro luksusowe

Korupcja niszczy zaufanie stopniowo. Jeżeli obywatele uznają, że reguły są fikcją, a sukces zależy przede wszystkim od znajomości i pieniędzy, przestają wierzyć w sens uczciwego uczestnictwa w życiu publicznym.

Dane dotyczące zaufania społecznego pokazują wyraźne różnice między państwami. Odsetek osób deklarujących, że większości ludzi można ufać, jest znacznie wyższy w krajach, w których korupcja jest oceniana jako niższa. Nie oznacza to, że korupcja sama wyjaśnia te różnice. Wpływają na nie także historia, kultura i jakość instytucji. Pokazuje to jednak, jak istotne dla spójności społeczeństwa są wiarygodne reguły. Tam, gdzie nieformalne układy głęboko wrastają w życie publiczne, formalne procedury mogą z czasem stać się jedynie dekoracją dla rzeczywistego systemu zależności.

Konsekwencje nie ograniczają się do osłabienia zaufania. Słabe perspektywy, nierówne szanse i przekonanie, że bez układów nie da się niczego osiągnąć, sprzyjają odpływowi ludzi i kapitału. Nie każda emigracja jest skutkiem korupcji, ale państwo, które nie potrafi zapewnić uczciwych reguł gry, samo pomaga swoim obywatelom podjąć decyzję o wyjeździe.

Reklama

Korupcja odbiera więc państwu nie tylko pieniądze i wiarygodność, lecz także ludzi, którzy mogliby je wzmacniać. Problem nabiera szczególnego znaczenia tam, gdzie presja na instytucje jest największa, a każda zmarnowana złotówka czy hrywna może mieć bezpośrednie konsekwencje dla bezpieczeństwa. Takim sprawdzianem jest dziś Ukraina.

Ukraina pokazuje, że nawet na wojnie trzeba pilnować rachunków

Wojna nie zawiesza korupcji. Jeśli już, to stwarza jej wyjątkowo dogodne warunki, a więc miliardowe wydatki, presja czasu, ograniczona dostępność towarów i konieczność podejmowania błyskawicznych decyzji sprawiają, że publiczne pieniądze mogą znikać równie szybko jak amunicja na froncie. Można oczywiście uznać, że w czasie wojny nie ma czasu na kontrolowanie rachunków. Problem w tym, że rachunek za tę beztroskę i tak przyjdzie później.

Ukraina pokazuje, że nawet w warunkach wojennych można próbować ograniczać pole do nadużyć. Przykładem jest system elektronicznych zamówień publicznych Prozorro, który zwiększa przejrzystość postępowań, umożliwia śledzenie wydatków i sprzyja konkurencji między dostawcami.

Reklama

Nie oznacza to oczywiście, że cyfryzacja magicznie wykorzeniła korupcję. Kontrole właściwych służb wykazały naruszenia w wielu tysiącach monitorowanych postępowań, obejmujących wielomilionowe kwoty. Wyniki tych kontroli nie są niezależnym audytem całego systemu zamówień wojskowych. Są jednak wystarczającym powodem, by nie mylić elektronicznego rejestru z certyfikatem uczciwości.

Odnotowano wprawdzie poprawę między innymi w zakresie strategii antykorupcyjnych, cyfryzacji, jawności danych, zarządzania konfliktami interesów itp. Nie należy jednak utożsamiać uchwalenia przepisów i stworzenia instytucji z rzeczywistym rozwiązaniem problemu. To dopiero początek. Znacznie trudniej sprawić, by nowe mechanizmy działały skutecznie, zwłaszcza gdy zaczynają interesować się ludźmi mającymi wpływy, pieniądze i przyjaciół w odpowiednich miejscach.

Organy antykorupcyjne zgłaszają presję ze strony innych instytucji państwowych, organów ścigania i służb bezpieczeństwa. Problemy nadal występują między innymi w sektorach energetycznym, obronnym i budowlanym. Niepokoją także opóźnienia w postępowaniach, przypadki unikania odpowiedzialności z powodu przedawnienia oraz niewystarczająca skuteczność odzyskiwania majątku pochodzącego z przestępstw. Innymi słowy, państwo potrafi już ścigać korupcję na wysokim szczeblu, ale wciąż nie zawsze potrafi zagwarantować, że osoby podejrzewane o nadużycia nie będą miały wystarczająco dużo czasu i wpływów, by uniknąć konsekwencji.

Reklama

Największym wyzwaniem pozostaje więc nie tyle stworzenie kolejnych instytucji czy napisanie następnej strategii, ile zagwarantowanie niezależności już istniejących organów i konsekwentne egzekwowanie prawa. Przejrzystość nie jest luksusem, który można odłożyć na spokojniejsze czasy, podobnie jak kontrola wydatków nie powinna być traktowana jako przeszkoda w dostarczaniu uzbrojenia. Procedury nie mogą oczywiście paraliżować zakupów i opóźniać dostaw dla wojska. Między sprawnym wydawaniem pieniędzy a wydawaniem ich bez kontroli istnieje jednak zasadnicza różnica. Wojna nie jest usprawiedliwieniem dla tego, by ktoś przy okazji wojennego chaosu urządził sobie prywatną operację finansową.

Obraz Ukrainy jest zatem daleki od jednoznacznego. Nie można rzetelnie twierdzić, że kraj nie walczy z korupcją, ani że problem został rozwiązany. Istnieją mechanizmy kontroli, wyspecjalizowane instytucje i wymierne osiągnięcia, ale ich trwałość, niezależność i skuteczność nadal wymagają ochrony. Ten niewygodny obraz, łączący realne reformy z wciąż poważnymi patologiami, powinien być punktem wyjścia do rozmowy o dalszym wsparciu Ukrainy.

Nie chodzi bowiem o to, by wskazywanie korupcji stało się argumentem za pozostawieniem napadniętego państwa bez pomocy. Chodzi o coś przeciwnego, czyli o to, aby pomoc była skuteczna, odpowiedzialna i odpowiednio kontrolowana.

Reklama

Pomagać Ukrainie... i wymagać

Z powyższego wynika zasadniczy wniosek. Korupcja w Ukrainie jest realnym problemem i nie ma powodu, by ją bagatelizować. Nie jest jednak argumentem za wstrzymaniem pomocy państwu, które broni się przed rosyjską agresją. Taka logika oznaczałaby, że społeczeństwo ponosi konsekwencje nadużyć elit, a zewnętrzny agresor otrzymuje dodatkową przewagę. Osłabienie Ukrainy nie naprawi jej instytucji. Może za to pogłębić chaos, zwiększyć zależność od nieformalnych układów i utrudnić reformy.

Właściwą odpowiedzią nie jest więc ani bezwarunkowa pobłażliwość, ani karanie całego państwa za działania nieuczciwych urzędników. Pomoc powinna być kontynuowana, ale powiązana z konkretnymi i weryfikowalnymi zobowiązaniami. Chodzi przede wszystkim o niezależność instytucji antykorupcyjnych, skuteczne ściganie nadużyć, przejrzystość zamówień publicznych, kontrolę wydatkowania środków i ochronę sygnalistów. Potrzebne są jasne terminy, niezależny audyt i realne konsekwencje niewykonania uzgodnionych reform, włącznie z możliwością wstrzymania odpowiedniej transzy wsparcia, gdy warunki nie zostaną spełnione.

Nie jest to wymyślanie dodatkowych wymagań dla Ukrainy. Unijny Instrument na rzecz Ukrainy (ang. Ukraine Facility) już opiera wypłaty na realizacji uzgodnionego planu reform, a ochrona środków obejmuje mechanizmy kontroli, audytu i przeciwdziałania nadużyciom. Taki model należy traktować nie jako przeszkodę w udzielaniu pomocy, lecz jako sposób zapewnienia jej trwałych efektów. Wsparcie powinno wzmacniać nie tylko zdolność Ukrainy do obrony, ale również jej instytucje i odporność na korupcję.

Reklama

Warto przy tym pamiętać, że reformy antykorupcyjne nie są wyłącznie ceną, którą Ukraina ma zapłacić za zachodnią pomoc. Leżą przede wszystkim w jej własnym interesie, ponieważ ograniczają marnotrawstwo, wzmacniają zaufanie obywateli, poprawiają warunki prowadzenia działalności gospodarczej i przybliżają kraj do standardów europejskich.

Pomagać i wymagać – to nie sprzeczność. To rozsądna polityka wsparcia, szczególnie gdy stawką jest bezpieczeństwo całego regionu.

Polska pomaga i ma prawo oczekiwać odpowiedzialności

Polska ponosi znaczące koszty wsparcia Ukrainy. Nie chodzi wyłącznie o deklaracje polityczne czy pomoc humanitarną, ale również o konkretne wyposażenie wojskowe, logistykę i utrzymanie systemu wsparcia dla uchodźców. Polska przeszkoliła również dziesiątki tysięcy ukraińskich żołnierzy i zapewnia kluczowe wsparcie logistyczne przez hub w Rzeszowie-Jasionce.

Do tego dochodzą wydatki związane z przyjęciem i utrzymaniem uchodźców. Warto jednak spojrzeć również na drugą stronę tego bilansu. Wkład uchodźców z Ukrainy w polski PKB w 2025 roku szacowano na około 2,4 proc., czyli blisko 94 mld zł. Nie oznacza to, że korzyści gospodarcze automatycznie równoważą wszystkie koszty pomocy. Pokazuje jednak, że obecność Ukraińców w Polsce nie sprowadza się do wydatków socjalnych – obejmuje także pracę, podatki, konsumpcję i udział w tworzeniu wartości gospodarczej.

Reklama

Polska nie jest zatem biernym obserwatorem wojny. Jest państwem, które ponosi jej konsekwencje i którego bezpieczeństwo zależy od rozwoju sytuacji za wschodnią granicą. Z tego względu polskie wsparcie powinno być prowadzone w sposób przejrzysty, z uwzględnieniem własnych możliwości obronnych. Pomoc Ukrainie nie może prowadzić do osłabienia zdolności Wojska Polskiego, zaniedbania modernizacji ani nadmiernego obciążenia finansów publicznych. Polska musi równocześnie wspierać ukraińską obronę i budować własną siłę. Nie są to cele konkurencyjne, lecz dwa elementy tej samej polityki bezpieczeństwa.

Polski interes strategiczny bez złudzeń

Czy z polskiej perspektywy Ukraina jest partnerem idealnym? Nie jest. Jednakże czy w interesie Polski leży jej klęska, rozpad państwa lub trwałe podporządkowanie Rosji? Odpowiedź jest oczywista.

Niepodległa Ukraina ogranicza możliwość przesunięcia rosyjskiej presji militarnej i politycznej bezpośrednio na polską granicę. Jej zdolność do obrony wiąże znaczną część rosyjskiego potencjału wojskowego i utrudnia Kremlowi odbudowę swobody działania w regionie. Ewentualna porażka Ukrainy oznaczałaby nie tylko dramat milionów jej obywateli, ale także znacznie trudniejsze środowisko bezpieczeństwa dla Polski, państw bałtyckich i całej wschodniej flanki NATO.

Reklama

Uznanie tego strategicznego interesu nie oznacza jednak, że każda decyzja władz w Kijowie automatycznie służy Polsce. Nie oznacza również, że Polska powinna rezygnować z własnych priorytetów gospodarczych, politycznych czy historycznych. Wspólny interes w powstrzymywaniu

rosyjskiej agresji nie usuwa różnic między państwami. Nie likwiduje konkurencji gospodarczej, sporów o transport, rolnictwo czy dostęp do rynku.

Partnerstwo nie polega na tym, że jedna strona ma milczeć, aby druga nie poczuła się urażona. Polska powinna jasno artykułować swoje interesy i oczekiwać, że będą traktowane poważnie. Dotyczy to zarówno kwestii bezpieczeństwa, jak i zasad współpracy gospodarczej, ochrony polskich przedsiębiorców oraz uczciwego rozwiązywania sporów.

Jest jednak jeszcze jeden obszar, w którym strategiczne partnerstwo nie może oznaczać rezygnacji z własnych oczekiwań. To stosunek do wspólnej, niełatwej historii.

Bez amnezji historycznej

Nie można budować trwałych relacji polsko-ukraińskich na przemilczaniu historii. Pamięć o zbrodni wołyńskiej i innych zbrodniach na ludności polskiej nie jest przeszkodą, którą należy usunąć z drogi do współpracy. Jest częścią polskiej pamięci narodowej i elementem godności ofiar oraz ich rodzin.

Reklama

Polska ma prawo oczekiwać realnego postępu w sprawie ekshumacji, godnego pochówku ofiar i swobodnego upamiętniania polskich obywateli zamordowanych na Wołyniu i w Galicji Wschodniej. Nie jest to postulat wymierzony w dzisiejsze społeczeństwo ukraińskie ani próba przenoszenia odpowiedzialności zbiorowej na współczesne pokolenia. Chodzi o prawdę historyczną, szacunek dla zmarłych i możliwość uczciwego zamknięcia bolesnych rozdziałów przeszłości.

Także tutaj potrzebna jest wzajemność. Polska może wspierać Ukrainę w obronie przed rosyjską agresją, a jednocześnie oczekiwać, że jej wrażliwość historyczna nie będzie lekceważona. Solidarność nie wymaga amnezji. Partnerstwo nie polega na rezygnacji z własnej pamięci.

Największe zagrożenie dla państwa może pochodzić z jego wnętrza

Wszystkie te kwestie – korupcja, bezpieczeństwo, warunki udzielania pomocy, polski interes strategiczny i pamięć historyczna – łączy jedno. Współpraca nie może oznaczać rezygnacji z odpowiedzialności i własnych interesów!

Reklama

Korupcja nie jest wyłącznie problemem księgowych, prokuratorów i urzędników odpowiedzialnych za przetargi. To kwestia bezpieczeństwa państwa. Osłabienie instytucji obniża jakość decyzji, niszczy zaufanie społeczne i tworzy kanały wpływu, które mogą zostać wykorzystane przez zewnętrznych przeciwników.

Państwo skorumpowane nie musi zostać pokonane militarnie, by stracić część swojej odporności. Może samo podkopywać własne fundamenty – decyzja po decyzji, kontrakt po kontrakcie, nominacja po nominacji. Przeciwnik nie musi wtedy wiele robić. Wystarczy, że zauważy okazję i umiejętnie z niej skorzysta.

Walka z korupcją nie jest więc pobocznym zadaniem administracji ani moralnym dodatkiem do polityki bezpieczeństwa. Jest jednym z warunków jej skuteczności.

Dlatego wsparcie dla Ukrainy powinno łączyć solidarność z konsekwentnym egzekwowaniem reform. Jeśli instytucje państwa można kupić, obejść lub podporządkować prywatnym interesom, suwerenność i odporność stają się pustymi deklaracjami. Zewnętrzny przeciwnik nie musi już niczego niszczyć. Ta praca zostanie wykonana wewnątrz państwa, często pod hasłami troski o jego bezpieczeństwo.

Reklama

Korupcja nie może być ani przemilczana, ani używana jako pretekst do porzucenia Ukrainy. Pomoc powinna być kontynuowana, ale powiązana z konkretnymi, mierzalnymi reformami i kontrolą ich wdrażania. Polska ma strategiczny interes w niepodległej i zdolnej do obrony Ukrainie. Ma jednak również prawo oczekiwać odpowiedzialności, partnerskiego traktowania i poszanowania własnych interesów.

Reklama
Może cię zainteresować
Polecane
Wojna na Ukrainie
Popularne
Zobacz także
Reklama