Niezatapialny Lotniskowiec Europy

Wizyta na Malcie to wyprawa na położony w centralnej części Morza Śródziemnego archipelag Wysp Maltańskich – Malta, Gozo, Comino oraz liczne wysepki i skały. Archipelag położony jest około 80 kilometrów na południe od Sycylii i podobnie jak Gibraltar oraz Kanał Sueski ma strategiczne znaczenie dla bezpieczeństwa i kontroli żeglugi. O kontrolę nad nim zabiegały i walczyły imperia od starożytności przez średniowiecze, renesans, epokę kolonialną, czasy nowożytne, po I i II Wojnę Światową.

Twierdza Morza Śródziemnego

Pierwsze ślady osadnictwa na archipelagu maltańskim sięgają niemal osiem tysięcy lat wstecz. Osadnicy, którzy przybyli tu z Sycylii stworzyli zaawansowaną kulturę, której pozostałości to ruiny megalitycznych świątyni starszych od egipskich piramid. Maltą władali kolejno Fenicjanie, Kartagińczycy, Rzymianie, Wandalowie i Ostrogoci, Bizantyjczycy, Arabowie oraz Normanowie. Po nich, po okresie krucjat wyspę w wieczystą dzierżawę cesarz Karol VI Habsburg przekazał Joanitom.

W szesnastym wieku władający wyspom Zakon Joannitów wspierany przez państwa chrześcijańskiej Europy stanął do walki z potęgą Imperium Osmańskiego (Wielkie Oblężenie w 1685 roku). Obrońcy zatrzymali pochód sił osmańskich zyskując miano obrońców wiary. Wcześniej armia i flota Sulejmana Wspaniałego po długim oblężeniu zmusiły Joannitów do kapitulacji i opuszczenia Rodos (1623 rok). Zakon rządził archipelagiem do 1798 roku, w czerwcu opanowały go siły francuskie pod dowództwem Napoleona Bonaparte, a zdobycie wyspy były elementem wyprawy na Egipt. Francuzów zastąpili Brytyjczycy (od 1800 roku). Malta pozostawała pod panowaniem brytyjskim do uzyskania niepodległości w 1964 roku (protektorat brytyjski i kolonia koronna).

Podczas I. Wojny Światowej Malta uniknęła bezpośredniego zagrożenia i była wykorzystywana jako centrum medyczne zyskując miano Pielęgniarki Morza Śródziemnego. Na wyspie w dziesiątkach szpitali polowych leczono ponad 130 tysięcy rannych i chorych żołnierzy. Malta stanowiła port docelowy dla statków szpitalnych ewakuujących rannych. Termin Pielęgniarka Morza Śródziemnego spopularyzował brytyjski kapelan Albert Mackinnon.

II. Wojna Światowa to zgoła odmienna rola wysypy, której znaczenie i strategiczne położenie doskonale rozumieli zarówno Alianci jak i Państwa Osi. Obrona i utrzymanie wyspy w znaczący sposób wpłynęło na losy wojny w Afryce Północnej, zabezpieczenie żeglugi w rejonie Morza Śródziemnego i późniejsze sukcesy Aliantów – inwazja na Sycylię w ramach operacji Husky. Malta była bardzo intensywnie bombardowana (lata 1940 – 1942) , spodziewano się inwazji niemieckiej lecz dzięki poświęceniu mieszkańców i konwojom Niezatapialny Lotniskowiec przetrwał najtrudniejsze chwile. Określenie to zawdzięczamy Winstonowi Churchillowi, który osobiście odwiedził obrońców w listopadzie 1943 roku. Walki w Afryce Północnej bez heroicznej obrony Malty mogły potoczyć się inaczej zagrażając Egiptowi i brytyjskiej kontroli nad Bliskim Wschodem.

Po II. Wojnie Światowej Malta nadal pozostawała strategicznym miejscem na mapie świata. W latach 1953 – 1964 na terenie wyspy funkcjonowało Połączone Dowództwo Sił Sojuszniczych Morza Śródziemnego NATO. Współczesna Malta to neutralny kraj należący do Unii Europejskiej (od 1 maja 2004) współpracujący z NATO w ramach Partnerstwa dla Pokoju.

Militarne perełki

Stolica Marty – Valletta, to jedno z najbardziej nasyconych militarną historią miast Europy. Jej bastiony, kazamaty i bramy miejskie są świadectwem kilku stuleci walk o kontrolę nad centralnym basenem Morza Śródziemnego. Dziś to właśnie tu znajdują się jedne z najciekawszych muzeów wojskowych regionu, pozwalających prześledzić ewolucję sztuki wojennej – od epoki joannitów po II. Wojnę Światową i Zimną Wojnę.

Twierdza, która zatrzymała imperium

Fort St. Elmo to symbol obrony Malty. W 1565 roku, podczas Wielkiego Oblężenia, niewielki garnizon Zakonu Maltańskiego przez ponad miesiąc odpierał ataki armii Imperium Osmańskiego. Choć fort ostatecznie padł, jego obrona kupiła czas na przygotowanie głównej linii fortyfikacji – wydarzenie to do dziś uznawane jest za punkt zwrotny w historii Europy. Na terenie fortu mieści się Narodowe Muzeum Wojny, w którym możemy zapoznać się bliżej eksponatami oraz przełomowymi w historii wysypy i Europy epokami:

-       Wielkiego Oblężenia (zbroje rycerzy, broń biała, repliki dział i makiety fortyfikacji.

-       Okresem napoleońskim (umundurowanie, broń biała i palna)

-       Panowaniem Brytyjskim (umundurowanie, broń palna, wyposażenie garnizonu Royal Navy)

-       I. Wojny Światowej (zaplecze medyczne frontów)

-       II. Wojny Światowej (legendarny samolot Gloster Sea Gladiator „Faith”, jeden z trzech myśliwców broniących wyspy w 1940 r., fragmenty bomb lotniczych, dokumenty i zdjęcia z okresu najcięższych nalotów Luftwaffe i Regia Aeronautica, relacje cywilów i żołnierzy, podkreślające skalę cierpienia mieszkańców).

Pałac Wielkich Mistrzów i zbrojownia

Muzeum, którego nie można ominąć. Niezwykle bogata kolekcja renesansowego i późniejszego uzbrojenia, kolekcja malarstwa oraz oficjalne pomieszczenia rządowe dostępne dla zwiedzających, a także inne wyjątkowe eksponaty związane z historią wysypy. Zbroje, miecze, broń biała i palna oraz wystawy przybliżające historię wyspy, zakonu joannitów i czasy współczesne. Ponad 5700 eksponatów z XVI – XVIII wieku, unikalne, bogato zdobione zbroje wielkich mistrzów, broń biała, broń palna oraz tureckie uzbrojenie zdobyt podczas Wielkiego Oblężenia.

Lascaris War Rooms – podziemne centrum dowodzenia

Kilkaset metrów od murów St. Elmo znajduje się jedno z najbardziej fascynujących miejsc dla pasjonatów historii wojskowości: Lascaris War Rooms -  serce alianckich operacji na Morzu Śródziemnym – obrona wysyp oraz planowanie i dowodzenie inwazją na Sycylię (operacja Husky). To kompleks podziemnych pomieszczeń wykutych w skale, które od 1940 roku pełniły funkcję głównego centrum dowodzenia obroną Malty.

To właśnie stąd koordynowano działania myśliwców RAF, kierowano ogniem artylerii przeciwlotniczej, monitorowano ruchy floty włoskiej i niemieckiej, planowano operację Husky – aliancką inwazję na Sycylię w 1943 r. Wizyta w Lascaris War Rooms to wyjątkowa okazja by z bliska zobaczyć pieczołowicie odtworzone stanowiska dowodzenia, mapy operacyjne, urządzenia łączności i sale planistyczne, co pozwala w lepiej zrozumieć, jak wyglądała praca sztabowa w warunkach ciągłego zagrożenia bombardowaniami. Muzeum to jest szczególnie cenne dla osób zainteresowanych logistyką, dowodzeniem i systemami C2 (Command and Control) w realiach II. Wojny Światowej. W bezpośrednim sąsiedztwie obiektu znajdują się znacznie głębsze tunele z okresu II. Wojny Światowej (War HQ Tunnels).

Saluting Battery, Time-Gun Museum i Mata at War

Wizyta w tych obiektach to niewątpliwie niezwykła atrakcja dla miłośników artylerii. Z sprawą wizyty w pobliżu Górnych Ogrodów Barakka mamy szansę poczuć ducha epoki za sprawą bezpośredniego kontaktu z artylerzystami. W Time-Gun Museum wysłuchamy opowieści o historii artylerii oraz jej wykorzystaniu do określania czasu, obrony portu oraz zgodnego z ceremoniałem przywitania wchodzących do portu okrętów. Wizyta w Salutting Battery to wyjątkowa możliwość udziału w pokazie salutu honorowego przygotowanego przez rekonstruktorów kultywujących tradycje wojskowe, a wszystko to dzięki wsparciu i opiece organizacji pozarządowej – Malta Heritage Turst, która opiekuje się także innymi obiektami militarnymi. Pokazy salutu armatniego odbywają się dwa razy dziennie o godz. 11:00 i 16:00. Niewątpliwie jest to jedna z najciekawszych militarnych atrakcji na Malcie.

Jeśli planujecie aktywne zwiedzanie warto skorzystać z biletu łączonego w cenie 50 euro. Bilet ten obejmuje Saluting Battery, Malta Time-Gun Museum, Lascaris War Rooms & Operation Husky Museum, War HQ Tunnels, Malta at War Museum (Birgu) – kluczowe muzeum II. Wojny Światowej, Fort Rinella – XIX-wieczny fort z największym działem odtylcowym świata, St. Peter & Paul Counterguard, St. Thomas Tower, St. Peter’s Galleries.

Szczególnie bogate są zbiory związane z II. Wojną Światową – nie tylko eksponaty wojskowe, ale także ta związane z systemem schronów i ukryć dla ludności cywilnej, obroną cywilną oraz zabezpieczeniem żywności dla obrońców i mieszkańców wyspy.

Stolica Malty to wiele innych budynków, których historia nierozerwalnie związana jest z konfliktami zbrojnymi. Jednym z najwyrazistych symboli zniszczeń, jakich doznała Malta podczas II. Wojny Światowej jest gmach Opery Królewskiej, który został niemal całkowicie zniszczony w wyniku barbarzyńskich nalotów Luftwaffe. Budynek przypomina o ofiarach jakie poniosła Malta, która za swoją bohaterskią postawę została odznaczona Krzyżem Świętego Jerzego. Odznaczenie wyspie i jej obrońcom 15 kwietnia 1942 roku nadał brytyjski król Jerzy VI. Od 1943 r. Krzyż Świętego Jerzego jest elementem maltańskiej flagi (znajduje się w jej lewym górnym rogu). Ruiny opery w 2013 roku w oparciu o projekt cenionego architekta Reno Piano przekształcono w otwarty teatr - Pjazza Teatru Rjal. Gamach ponowie stał się centrum kultury pozostając jednocześnie symbolem heroicznej obrony wyspy.

Nie tylko Valletta

Muzea, eksponaty militarne i pamiątki z czasów II. Wojny Światowej, w tym schrony znajdujemy także w innych miejscowościach np. w Mdinie oraz na pobliskich wyspach Gozo i Comino. Płynąc na Gozo warto zaplanować wizytę w ufortyfikowanej twierdzy – Cytadela w Victorii (Rabacie). Malta była przez stulecia kluczem do kontroli szlaków morskich między Europą a Afryką Północną. Jej muzea wojskowe nie są więc jedynie zbiorem artefaktów – to opowieść o strategicznym znaczeniu wyspy, o starciu imperiów i o odporności mieszkańców. Wyspa pasjonatom historii wojskowości oferuje unikalne fortyfikacje z różnych epok, schrony i pieczołowicie odtworzone stanowiska dowodzenia z okresu II. Wojny Światowej, wyjątkowe kolekcje uzbrojenia, emocjonujący pokazy salutu armatniego oraz prześledzenia ewolucji obrony wyspy od czasów joannitów po zimną wojnę. Dla miłośników wojskowości jest to niewątpliwie wyjątkowe miejsce, a wizyta na wyspie z pewnością na długo pozostanie w pamięci.