Przełom! Powstanie jedyne takie muzeum w Europie

Z tego materiału dowiesz się:

• Jaką rolę odegra Muzeum I Wojny Światowej w Gorlicach i na jakim etapie są formalności,
• Dlaczego utrzymanie placówki przerasta budżet miasta i wymaga wsparcia ministerstwa,
• Jakie problemy z deficytem wody i tranzytem drogowym muszą rozwiązać władze Gorlic,
• Skąd trafią eksponaty oraz jak dawne znaleziska w ziemi utrudniają inwestycje,
• Jak naftowe tradycje miasta łączą się dziś z produkcją amunicji i nowym wizerunkiem,
• Gdzie stanie nowy obiekt i jak pogodzić go z zabytkowym cmentarzem wojennym.

Na tę informację z niecierpliwością i nadzieją od dawna oczekiwano w Gorlicach, które w maju 1915 roku były centrum przełomowych dla frontu wschodniego I wojny światowej zmagań. Informacja taka nadeszła w Dzień Niepodległości właśnie. I zapewne nieprzypadkowo właśnie w tym dniu opublikowano ją na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Otóż szefowa tego resortu Marta Cienkowska oficjalnie zapowiedziała, iż w Gorlicach powstanie Muzeum I Wojny Światowej.

Jak napisano,„będzie to pierwsza w Europie Środkowo-Wschodniej nowoczesna instytucja muzealna pełni poświęcona dziejom frontu wschodniego I wojny światowej. Nowe muzeum upamiętni bitwę pod Gorlicami z 2 maja 1915 roku. Swym zasięgiem obejmie żołnierskie cmentarze zlokalizowane na terenie ziemi gorlickiej”. Pierwszym formalnym krokiem w tym kierunku jest list intencyjny, jaki szefowa MKiDN Marta Cienkowska oraz burmistrz Gorlic Rafał Kukla podpisali 6 listopada. Strony pracują nad treścią umowy określającej szczegółowe warunki współpracy. Zostanie zawarta do 30 czerwca, niestety wyborczego, 2027 roku.

Kto sfinansuje budowę i utrzymanie nowego muzeum?

Na obecnym etapie prac brak więc podstaw do przekazania informacji, kto i w jakim zakresie będzie budowę finansował, oraz kto ponosić będzie koszty jej utrzymanie. Ale już podstawowa logika wyjaśnia rzecz podstawową: samorząd niespełna 25-tysięcznych obecnie Gorlic nie jest w stanie samodzielnie wygenerować środków finansowych pozwalających snuć realistyczne plany związane z tak dużym przedsięwzięciem. Muzeum bowiem, jak się zakłada, nie tylko będzie eksponować oryginalne artefakty, takie jak: broń, umundurowanie i oporządzenia żołnierskie, oraz dokumenty, takie jak listy i karty pocztowe, dzienniki, fotografie i pamiątki rodzinne. Zadaniem placówki ma być ponadto organizowanie lekcji muzealnych i warsztatów dla szkół.

Siłą faktu jedyna tej klasy placówka w kraju i tej części Europy będzie ogólnopolskim centrum badań nad tematami powiązanymi z I wojną światową, poszerzając świadomość o jej znaczeniu w odzyskaniu niepodległości w 1918 roku oraz późniejszych relacjach z sąsiadami. Nowe muzeum ma wypełnić także lukę w europejskim krajobrazie pamięci, w którym dominują narracje związane z frontem zachodnim.„Jako instytucja pamięci oraz centrum edukacji stanie się miejscem spotkania różnych tradycji, języków i perspektyw, oferując przestrzeń dialogu o wojnie jako doświadczeniu wspólnym dla wielu narodów, a zarazem głęboko zróżnicowanym regionalnie i kulturowo” – napisano na stronie MKiDN.

Jakie problemy muszą najpierw rozwiązać władze Gorlic?

To oczywiste, że postawi to wysokie wymagania co do liczebności i kwalifikacji kadr, które w przyszłości będą te wszystkie zadania realizować. A to jest zadanie z całą pewnością ponad siły lokalnego samorządu, i gorliccy samorządowcy mają tego świadomość. Zwłaszcza, że miasto musi pilnie rozwiązać kilka elementarnie ważnych dla mieszkańców bolączek, stanowiących od lat silną barierę rozwojową. Główną jest dramatyczny deficyt wody, związany z wysychaniem zbiornika retencyjnego Klimkówka na rzece Ropie, kolejnym – niefunkcjonalny układ komunikacyjny, nie dający prawie żadnych możliwości przeniesienie uciążliwego ruchu tranzytowego (droga krajowa nr 28, oraz drogi w kierunku przejść granicznych w Barwinku i Koniecznej) poza miasto.

Lokalna społeczność z pewnością nie zaakceptowałaby zaangażowania się miasta w taką jak budowa muzeum inicjatywę, jeśli wcześniej jego władze nie podejmą działań na rzecz likwidacji wspomnianych barier rozwojowych, utrudniających już dziś życie mieszkańcom. Od samych narodzin koncepcji zakłada się więc, że muzeum będzie instytucją podległą Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego, bo tylko takie jego upozycjonowanie„daje gwarancję utworzenia dużego, nowoczesnego muzeum, a nie małej izby pamięci”, jak mówi jeden z radnych.

Wojenne znaleziska utrudniają inwestycję

Na pewno bazą do muzealnych ekspozycji staną się zasoby, jakie udało się zgromadzić w lokalnym, niewielkim muzeum prowadzonym przez PTTK w Gorlicach. Niewykluczone, że podjęte zostaną starania o pozyskanie – kiedy przyjdzie na to czas – depozytów z innych placówek muzealnych regionu, które takie artefakty mają w swoich zbiorach. Nie bez wpływu na możliwość powiększania się muzealnego zasobu są wciąż, pomimo upływu 110 lat od wielkiej bitwy, regularnie odnajdowane na terenie Gorlic i regionu szczątki ofiar I wojny światowej oraz pozostałości po wyposażeniu i uzbrojeniu walczących armii. Kilka miesięcy temu podczas przebudowy układu komunikacyjnego miasta w rejonie miejsca lokalizacji przyszłego muzeum na dłuższy czas trzeba było zawiesić prace właśnie z powodu natrafienia pod ziemią na nieujawnione wcześniej pozostałości po, najprawdopodobniej, lokalnym składziku amunicji, którą należało usunąć z udziałem wyspecjalizowanej wojskowej jednostki saperskiej. Co jakiś czas na podobne zjawiska natrafiają wykonawcy różnych obiektów w okolicznych miejscowościach.

Pionierska historia nafciarstwa w Gorlicach

Dotychczas dla założonych w 1354 roku Gorlic centrum wysiłków związanych z upamiętnieniem przeszłości, a więc i muzealnictwem, było dokumentowanie tej części przeszłości, która była związana z początkami przemysłu naftowego oraz, szczególnie, osobą Ignacego Łukasiewicza, który przez pewien czas (lata 1853-1858) mieszkał i pracował w tym mieście. W Gorlicach w roku 1854 została zapalona pierwsza w świecie uliczna lampa naftowa. W najbliżej okolicy miasta założono jedną z pierwszych w świecie rafinerii ropy naftowej, a całe otoczenie miasta usiane było kopalniami ropy naftowej. W niektórych okolicznych wioskach, takich jak np. Kryg, jeszcze w okresie międzywojennym i krótko po II wojnie światowej działało aż siedem kopalń tego surowca! Do tej pory z decyzji o ich wygaszeniu wyłączone są najprawdopodobniej trzy, na terenie których wydobywa się szczątkowe ilości ropy bardzo wysokiej jakości.

„Zafiksowanie” się miasta na tym, co wiązało się z przemysłem naftowym nie skończyło się bynajmniej z chwilą upadku w roku 2005 funkcjonującej od 1883 roku rafinerii ropy naftowej Glimar oraz praktyczną likwidacją Fabryki Maszyn Wiertniczych i Górniczych Glinik, produkującej m.in. sprzęt dla górnictwa naftowego – kompletne wiertnice, świdry, koronki wiertnicze, obciążniki, itp. Dziś jeden z członów dawnej FMWiG, należący do Polskiej Grupy Odlewniczej, włącza się w produkcję korpusów do amunicji artyleryjskiej 155 i 120 mm. O innym, i jego związkach z jednym z największych zachodnioeuropejskich koncernów zbrojeniowych, najpewniej usłyszymy wiele za niedługi czas.

Czerpiąc z Łukasiewiczowsko-naftowej tradycji miasto w swoich działaniach promocyjno-marketingowych sięgnęło nawet po określenie „Gorlice – Miasto Światła”. Niebawem, jeśli zapoczątkowanych działań nie rozbije przyszłoroczna kampania wyborcza i możliwa zmiana władzy w państwie, Gorlice mogą stać się Miastem Pamięci Wielkiej Wojny.

Gdzie zostanie zlokalizowane nowe muzeum?

Przyszłe muzeum, jak informowaliśmy, ma zostać zlokalizowane w przestrzeni pomiędzy osiedlem mieszkaniowym Korczak a cmentarzem wojennym nr 91 z I wojny światowej, zajmującym szczyt Góry Cmentarnej, w czasie bitwy gorlickiej będącej ważnym ze strategicznego punktu widzenia punktem obserwacyjnym. Sam cmentarz, jak również wspomnieliśmy, jest jednym z 94 cmentarzy wojennych na ziemi gorlickiej i około 400 zorganizowanych na obszarze Zachodniej Galicji przez specjalnie powołany Oddział Grobów Wojennych CK Komendantury Wojskowej w Krakowie. Ten zajmuje obszar blisko hektara i jest miejscem ostatniego spoczynku 425 żołnierzy armii CK, czyli austro-węgierskiej, 201 żołnierzy niemieckich i 287 żołnierzy rosyjskich. Łącznie z tymi z okresu II wojny światowej cmentarz obejmuje 1441 zinwentaryzowanych miejsc pochówku żołnierzy i oficerów.

Cmentarz sam w sobie jest obiektem szczególnym. Tak jak wszystkie takie obiekty na terenie Galicji został zaprojektowany przez specjalnie zatrudnionych architektów. W tym przypadku – Emila Ladewiga, zaś monumentalny krzyż-ołtarz w centrum nekropolii jest dziełem innego architekta, Gustawa Ludwiga. W odróżnieniu od cmentarzy w okolicznych regionach wiejskich i górskich, gdzie standardem było osadzone w miejscowej tradycji i stylu budownictwa stosowanie drewna jako budulca, cmentarz nr 91 jest w pewien sposób wyróżniony użyciem do budowy jego ogrodzenia z wielką arkadową bramą i ołtarza w centrum, a także nagrobkowych krzyży i steli kamienia – piaskowca. Odnowiony z okazji odbywających się w tym miejscu obchodów 100-lecia bitwy cmentarz jest, naturalnie, wpisany do rejestru zabytków.

Zielone światło od ministerstwa otwiera nowy etap

To stanowi dodatkowe wyzwania dla projektantów muzeum, które nie powinno, jako obiekt kubaturowy, zdominować zabytkowego cmentarza. Niestety, decyzje sprzed kilku dekad, aby zbocza Góry Cmentarnej zabudować betonowymi blokami, i w jego sąsiedztwie usytuować maszty przekaźnika telewizyjnego i stacji bazowej telefonii komórkowej, również zawężają pole manewru. Ale – od tego specjaliści są specjalistami, aby tę kwadraturę koła rozwiązać. Na pewno będzie to zadanie łatwiejsze, niż projektowanie i budowanie w czasie trwającej przecież jeszcze działań Wielkiej Wojny, 400 cmentarzy wojennych dla poległych w Operacji Gorlickiej, w której zginęło lub zostało rannych blisko 200 tysięcy żołnierzy po obu stronach frontu…

Teraz, kiedy MKiDN jednoznacznie deklaruje gotowość „pójścia w ten temat”, jest sens podejmować poważniejsze prace nad koncepcjami, funkcjonalną i architektoniczną, jako że dotychczas upubliczniane wizualizacje na razie spoczywały na półce z marzeniami…