Niewygodna prawda gen. Marciniaka. Kołdra obrony powietrznej Polski jest dziś krótka

Temat obrony powietrznej zawsze był popularny w mediach. Obecnie stał się jeszcze popularniejszy dzięki wypowiedzi gen. bryg. Michała Marciniaka oraz szybkiemu dementi MON. Generał jest zastępcą szefa Agencji Uzbrojenia i jednocześnie Pełnomocnikiem Ministra Obrony Narodowej do spraw Budowy Systemu Zintegrowanej Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwrakietowej. Przyznał on, iż obecnie żadne polskie miasto nie jest chronione antyrakietowo.

Jak było w czasach zimnej wojny

W czasach zimnej wojny w Polsce istniały dwa systemy obrony powietrznej. Jeden organizowały Wojska Obrony Powietrznej Kraju, które były wtedy osobnym rodzajem sił zbrojnych. Drugi służył do obrony przeciwlotniczej wojsk czyli Wojsk Lądowych, Wojsk Lotniczych i Marynarki Wojennej.

Siły Wojsk Obrony Powietrznej Kraju opierały się o naziemne środki radiotechniczne, przeciwlotnicze i lotnictwo myśliwskie. Jak wskazuje sama nazwa przeznaczone one były do obrony kraju. Skoncentrowane były na obronie głównych ośrodków przemysłowych, miejskich i wybrzeża morskiego jako zewnętrznej granicy Układu Warszawskiego. Ze względu na ówczesne sojusze najbardziej chroniona była północno-zachodnia część Polski oraz Warszawa, Górny Śląsk i Poznań:

• 3.Dywizja Artylerii OPK (12 dywizjonów ogniowych) chroniła Warszawę;
• 1.Dywizja Artylerii OPK (12 dywizjonów ogniowych) chroniła Górny Śląsk;
• 4.Brygada Artylerii OPK (12 dywizjonów ogniowych) chroniła Trójmiasto i wschodnie wybrzeże Bałtyku;
• 26.Brygada Artylerii OPK (12 dywizjonów ogniowych) chroniła Szczecin i Świnoujście oraz zachodnie wybrzeże Bałtyku;
• 79.Samodzielny Pułk Artylerii OPK (6 dywizjonów ogniowych) chronił Poznań.

Wszystkie dywizjony ogniowe uzbrojone były w rakietowe zestawy przeciwlotnicze Dwina, Wołchow, Newa i Newa-M. Dodatkowo 78.Pułk Artylerii OPK stacjonujący w Mrzeżynie, składający się z dwóch dywizjonów ogniowych uzbrojonych w zestawy dalekiego zasięgu Wega, miał zwalczać cele nad Bałtykiem.

Jak łatwo policzyć, było to łącznie 56 dywizjonów ogniowych. Ale od razu należy zwrócić uwagę, iż ówczesne systemy różniły się diametralnie od współczesnych. Były one stacjonarne z możliwością przemieszczenia, ale manewr taki był skomplikowany i długotrwały. Każdy dywizjon miał tylko jedną radiolokacyjną stację naprowadzania i mógł równocześnie zwalczać tylko jeden cel. Po jej zniszczeniu cały dywizjon był wyłączany z walki. Stanowiska ogniowe były co prawda lekko ufortyfikowane, ale ich miejsca stacjonowania w czasie pokoju były dokładnie znane dzięki rozpoznaniu satelitarnemu.

System ten w zdecydowanej większości pochodził z importu z ZSRR i jego cena, nawet jak na ówczesne warunki, była bardzo wysoka. Dlatego Polska zrezygnowała z obrony rakietowej takich miast jak Kraków, Wrocław, Łódź, Bydgoszcz, nie mówiąc oczywiście o mniejszych miastach. Tam i na reszcie terytorium Polski obronę powietrzną miało zapewnić lotnictwo myśliwskie. Pod koniec lat 80. XX wieku Wojska Obrony Powietrznej Kraju miały osiem pułków lotnictwa myśliwskiego rozlokowanych w Mińsku Mazowieckim, Łasku, Zegrzu Pomorskim, Słupsku, Gdyni, Wrocławiu, Mierzęcicach i Poznaniu. W czasie pokoju obronę powietrzną zachodniego wybrzeża Bałtyku wspierały trzy radzieckie pułki lotnictwa myśliwskiego stacjonujące w Kluczewie, Chojnie i Kołobrzegu.

Całe szczęście, iż Wojska Obrony Powietrznej Kraju nigdy nie musiały wypróbować w rzeczywistości, na ile ten system byłby skuteczny w czasie wojny.

Odprężenie

Po upadku ZSRR i zakończeniu zimnej wojny praktycznie wszystkie państwa europejskie poważnie ograniczyły swoje siły zbrojne. Dotyczyło to oczywiście i Polski. U nas Wojska Obrony Powietrznej Kraju zostały połączone z Wojskami Lotniczymi w Wojska Lotnicze i Obrony Powietrznej, których nazwę zmieniono później na Siły Powietrzne. Tak jak inne rodzaje sił zbrojnych zostały one zlikwidowane z końcem 2013 roku, a zadania dotyczące obrony powietrznej trafiły w ręce nowych dowództw, czyli Dowództwa Generalnego RSZ i Dowództwa Operacyjnego RSZ.

Jednak największym naszym problemem był brak zakupu nowych systemów rakietowych przez prawie trzy dekady. Z użytku wycofano najstarsze zestawy przeciwlotnicze Dwina, Wołchow, Newa, a niedawno również Wega. Część z pozostałych systemów Newa-M przełożono na podwozia gąsienicowe i kołowe, co trochę zwiększyło ich mobilność. Zgrupowano je wszystkie w 3.Brygadę Rakietową Obrony Powietrznej mającą sześć dywizjonów w Olszewicy Starej, Gdyni, Bytomiu, Skwierzynie, Mrzeżynie i Sochaczewie. Zestawy Newa-M są całkowicie przestarzałe i nie stanowią już skutecznego narzędzia walki. Nadal na każde trzy wyrzutnie przypada jeden radar kierowania ogniem, co powoduje, iż zespół taki jest jednokanałowy i może zwalczać jeden cel. Przed wojną na Ukrainie mieliśmy 17 takich zespołów, ale jakąś część z nich przekazaliśmy już Ukrainie.

Po Wojskowej Obronie Przeciwlotniczej służącej do obrony Wojsk Lądowych pozostały Polsce stare zestawy przeciwlotnicze Kub i Osa. Natomiast całkowicie wycofano zestawy o większym zasięgu, czyli Krugi. Zestawy Kub i Osa są na wyposażeniu trzech pułków przeciwlotniczych wchodzących w skład trzech dywizji ogólnowojskowych. Jeden stacjonuje w Czerwieńsku i Lesznie, drugi w Koszalinie, a trzeci w Gołdapi i Elblągu. Ostatnio oficjalnie potwierdzono, iż część zestawów Osa została przekazana Ukrainie oraz rakiety do zestawów Osa i Kub.

Jedyne co się udało w tym czasie w zakresie efektorów przeciwlotniczych to rozwój ręcznych zestawów przeciwlotniczych. Pamiętające czasy Układu Warszawskiego licencyjne wyrzutnie Strzała-2M zostały zastąpione całkowicie przez polskie Gromy, a teraz jeszcze przez Pioruny. Gromy i Pioruny trafiły również na uzbrojenie 79 zakupionych zestawów samobieżnych Poprad, które są na wyposażeniu wspomnianych pułków przeciwlotniczych i dywizjonów przeciwlotniczych niektórych brygad ogólnowojskowych.

Dodatkowo w składzie obu flotyll znajdują się dwa dywizjony przeciwlotnicze Marynarki Wojennej stacjonujące w Dziwnowie i Ustce, a uzbrojone w zestawy Blenda oparte o zmodernizowane armaty przeciwlotnicze kalibru 57 mm S-60MB.

Dzisiaj trudno jest zrozumieć wojskowych i politycznych decydentów, którzy przez całe dziesięciolecia nie podjęli trudu utrzymania poziomu obrony przeciwlotniczej chociaż na dotychczasowym poziomie, a wręcz doprowadzili do jego wyraźnego spadku. Niestety zakup tylko 48 nowoczesnych samolotów F-16 nie był w stanie załatać wszystkich dziur na polskim niebie, a trzeba pamiętać również o innych zadaniach planowanych dla tych maszyn.

Nowe czasy

Totalna zapaść naszej obrony powietrznej, a przede wszystkim zmiana sytuacji militarno-wojskowej w Europie doprowadziła w końcu do uruchomienia budowy całkiem nowego systemu. W założeniach system ten, jak i poprzedni, ma być wielowarstwowy, oparty o nowoczesne efektory.

Najbardziej znany jest kupowany system Wisła oparty o amerykańskie rakiety Patriot. Łącznie zamówiliśmy 64 wyrzutnie dla 8 baterii po 8 wyrzutni. Każda bateria będzie miała po dwa zespoły ogniowe, składające się z czterech wyrzutni i jednego radaru. Przy czym radar ten zdolny jest do naprowadzania rakiet równocześnie na wiele celów. W praktyce system Wisła nie musi działać ośmioma bateriami, a może szesnastoma zespołami ogniowymi w 16 różnych miejscach.

Mniejszy zasięg ma natomiast zamówiony system Narew oparty o rakiety przeciwlotnicze CAMM-ER. Zakupiliśmy 138 wyrzutni iLauncher dla 23 baterii, w każdej po sześć wyrzutni. Te same wyrzutnie iLauncher w liczbie 44 sztuk z rakietami CAMM wejdą na uzbrojenie 22 baterii systemu Pilica+, po dwie sztuki w każdej razem ze 132 zestawami rakietowo-artyleryjskimi ZUR-23-2SP.

Obronę przeciwdronową ma zapewnić natomiast system San składający się z systemów lufowych kalibru 35 mm, 30 mm i 12,7 mm oraz pocisków rakietowych kalibru 70 mm. System San będzie składał się z 18 baterii. W skład każdej baterii będą wchodziły po 3 plutony ogniowe, mogące działać niezależnie.

Wszystkie wymienione systemy będą zarządzane wspólnym sieciowym systemem dowodzenia. Jednak najpoważniejszym wzmocnieniem obrony powietrznej Polski jest zakup 32 samolotów wielozadaniowych F-35A. Ich możliwości zdecydowanie podniosą poziom obrony Polski, ale tak jak i w przypadku F-16 należy pamiętać, iż będą one realizowały również inne zadania. Wydaje się, iż 32 F-35A i 47 F-16 po planowanej modernizacji to za mało na kraj wielkości Polski. Konieczny jest w najbliższym czasie zakup kolejnych samolotów wielozadaniowych.

Dzisiaj

Do pełnej realizacji programów Wisła, Narew, Pilica+, San jeszcze daleka droga. W takim razie co mamy już dzisiaj? W kraju mamy już:

• 16 wyrzutni rakiet Patriot i 4 radary co stanowi wyposażenie czterech zespołów ogniowych, są one na wyposażeniu 37.Dywizjonu Rakietowego Obrony Powietrznej w Sochaczewie;
• 6 wyrzutni iLauncher wchodzących w skład dwóch baterii tzw. Małej Narwi czyli rozwiązania tymczasowego, są one w 15.Pułku Przeciwlotniczym w Gołdapi i w 18.Pułku Przeciwlotniczym w miejscowości Sitaniec k. Zamościa;
• prawdopodobnie na ukończeniu jest kompletacja pierwszych baterii systemu Pilica+ z wyrzutniami iLauncher.

Jak widać, jesteśmy dopiero na początku realnego pozyskiwania zdolności do obrony przeciwrakietowej, przeciwlotniczej i antydronowej. I nie powinny nikogo dziwić słowa gen. bryg. Michała Marciniaka. W dzisiejszej sytuacji „krótkiej kołdry” dowódcy muszą zadecydować o priorytetach obrony powietrznej. Czy ma być broniona Warszawa lub inne miasta, czy granica polsko-ukraińska, czy ośrodki przemysłowe, czy może zgrupowania naszych wojsk. Częściowo rację ma i MON pisząc, że „Siły Zbrojne RP posiadają różne rodzaje zdolności do zapewnienia osłony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej wyznaczonych obiektów, w tym aglomeracji miejskich.” oraz że „Szczegółowe informacje dotyczące aktualnego rozmieszczenia, stopnia gotowości oraz planów użycia poszczególnych elementów obrony powietrznej mają charakter operacyjny i nie są przedmiotem komunikacji publicznej.”

Efektory systemów Wisła, Narew, Pilica+, San są i będą mobilne. Jedne w większym zakresie, a inne w trochę mniejszym. W czasie zagrożenia i wojny będą one stacjonowały na wyznaczonych pozycjach, oczywiście poza macierzystymi koszarami. Ale na razie jest ich zbyt mało. A nawet po zakończeniu dostaw ich wszystkich, nie wystarczą one do zapewnienia intensywnej obrony na wszystkich kierunkach i we wszystkich rejonach. Przykładem tego jest Rosja, która pomimo wielkich liczebnie sił obrony powietrznej nie jest w stanie zatrzymać wszystkich ataków powietrznych Ukrainy. A Rosjanie nie zrobili sobie pauzy w zakupach i cały czas systematycznie produkowali nowe zestawy przeciwlotnicze.

Do tej pory MON oficjalnie nie podał, do jakich konkretnie jednostek trafią zestawy przeciwlotnicze z obecnie wdrażanych systemów. Na razie pierwsze Patrioty systemu Wisła trafiły do 3.Brygady Rakietowej Obrony Powietrznej i wydaje się, iż kolejne będą trafiały do niej. Pierwsze zestawy Mała Narew trafiły do pułków przeciwlotniczych dywizji ogólnowojskowych i prawdopodobnie pierwsze baterie docelowej Narwi do nich trafią. Obecnie sześć dywizjonów rakietowych obrony powietrznej ma po baterii systemu Pilica. Te sześć baterii Pilica jest modernizowanych do wersji Pilica+ i na pewno w nich pozostaną. Dokąd trafi pozostałych 16 nowych baterii Pilica+ jeszcze nie wiadomo. Tak samo jak nie wiadomo gdzie trafi 18 baterii San.

Ale obojętnie, gdzie trafią organizacyjnie, to ważne jest, gdzie będą dyslokowane na czas kryzysu i wojny. A od tego są politycy i wojskowi, aby określili priorytety obrony powietrznej, bo wszystkiego równocześnie nie da się skutecznie bronić.