Jeniec wojenny to nie problem dowódcy szczebla taktycznego [OPINIA]

Zmieniająca się gwałtownie architektura bezpieczeństwa europejskiego wymaga od nas refleksji odnoszącej się do potencjalnego prowadzenia dużych operacji bojowych (Large-Scale Combat Operations LSCO) w środowisku wielodomenowym (Multi-Domain Operations MDO). W tym celu musimy dokonać rozważenia wszystkich aspektów działań sił zbrojnych na wypadek pełnoskalowego konfliktu zbrojnego jeszcze przed jego możliwym wybuchem. Jednym z takich tematów, który niestety nie przebija się do szerszej przestrzeni analitycznej, musi być sprawa zagospodarowania jeńców wojennych oraz innych osób zatrzymanych w toku walk (CPERS – wg. standardów natowskich captured persons, a więc jeńcy, internowani i zatrzymywani również cywile).

Każdy konflikt to jeńcy wojenni

Każdy dotychczasowy konflikt zbrojny w XX i XXI w. wykazuje bowiem, że wiele może zależeć właśnie od odpowiedniego podejścia do jeńców wojennych oraz osób zatrzymanych. W aspektach praktycznych chodzi np. bezpieczeństwo sił własnych, zdolności wywiadowcze w ramach HUMINT. Przypominając, że USA i ich koalicjanci po sprawie Abu Ghraib odnotowali skokowy wzrost ataków na własne siły. Jednocześnie w coraz większym stopniu podejście do jeńców jest analizowane także w przestrzeniach informacyjno-kognitywnych (poparcie dla własnych sił zbrojnych oraz możliwe działania PSYOPs (Operacje Psychologiczne) względem sił przeciwnika oraz ludności cywilnej obszaru, gdzie toczą się walki). Ten aspekt akurat wymaga oddzielnej analizy.

Należy więc podkreślić, że nie może zaskakiwać, że w ramach NATO dyskutuje się o wskazanej tematyce w sposób otwarty i co ważne wieloaspektowy. Mając jednocześnie na uwadze sprawę chociażby cały czas płynących do nas lessons learned z konfliktu zbrojnego na Ukrainie. W tym miejscu trzeba dodać, że w ramach NATO wskazywaną przez nas problematyką zajmuje się Centrum Eksperckie Policji Wojskowych NATO (NATO CoE), które jest zlokalizowane w Polsce. Na łamach Defence24 mieliśmy okazję szerzej przedstawić zakres aktywności Centrum poprzez wywiad z jego Dyrektorem. Co więcej, warto odnotować, że właśnie w Polsce w tym roku odbyło się „Operational Detention Forum” (2-5 listopada, Sopot), które było wyrazem poszukiwania integracji sojuszniczej, ale także wymiany doświadczeń i pracy na lessons learned. Co więcej, NATO może liczyć na wsparcie również innych Centrów Eksperckich (NATO CoE) z zakresów CIMIC współpracy cywilno-wojskowej (Niderlandy), STRATCOM komunikacji strategicznej (Łotwa) czy też wywiadu osobowego HUMINT (Rumunia) oraz MILMED medycyny wojskowej (Węgry).

Jeniec wojenny w systemowym ujęciu wojny

Na wstępie spróbujmy więc podkreślić poziom skomplikowania tego rodzaju tematyki w warunkach hipotetycznego konfliktu zbrojnego o dużej skali. Przede wszystkim, problem obejmuje wszystkie, dosłownie wszystkie aspekty dowodzenia oraz systemu obronnego państw. Zauważmy, że w aspekcie taktycznym jest to kwestia coraz bardziej złożona z racji na specyfikę pola walki, nasyconego sensorami i efektorami. Żołnierze przeciwnika mają więc trudną drogę do poddania się, a przecież jest to jeden z najważniejszych celów np. działań jednostek PSYOPs. Przykładowo, Rosjanie potrafią uderzać na swoich własnych wojskowych, ale też siły najemne, które chciałby się poddać Ukraińcom. Co więcej, żołnierze i dowódcy na pierwszej linii muszą dokonać sprawdzenia poddających się, a także zaplanować ich ewakuację w warunkach kontestowanej przestrzeni, gdzie każdy transport logistyki czy nawet ewakuacja medyczna staje się skomplikowanym procesem.

Problem, jeńców jest jednak lokowany o wiele wyżej w systemie dowodzenia i obejmuje decyzje na szczeblu operacyjnym oraz strategicznym. Pamiętajmy, że wzięcie do niewoli jeńca lub CPERS oznacza, iż pojawiają się zobowiązania prawne (prawo wojny, prawo międzynarodowe i przepisy krajowe oraz związana z tym jurysdykcja). Co więcej, zachowanie wobec jeńców wojennych wykracza daleko poza same działania wojenne, gdyż kiedyś następuje ich zwolnienie, na co zwracają uwagę eksperci. I tym samym jeńcy mogą wrócić z konkretnym nastawieniem do swoich państw, implikując przyszłe wydarzenia polityczno-wojskowe.

Dochodzi do tego logistyka, ale także bardzo rozbudowana kwestia zaplecza medycznego. CPERS mogą być ranni (w tym ciężko), a także stan ich zdrowia może być zagrożony przez czynniki niebojowe, wynikłe z chorób, słabego wyżywienia, itp. aspektów nie powiązanych bezpośrednio z konkretnym starciem. Idąc tym tropem wchodzimy w przestrzeń logistyki, a więc ustanowienia nie tylko samego transportu dla CPERS, w tym jeńców, ale też obiektów do ich filtracji, dokonania niezbędnych czynności w zakresie dokumentacji (w tym administracyjnej i medycznej). I taka aktywność musi odbywać się bez zaburzania innych aspektów aktywności wojska, w tym w warunkach dużego konfliktu zbrojnego. To zastrzeżenie wykazuje poziom skomplikowania dla sił własnych i sojuszniczych, który musi uzmysłowić niezbędność analitycznego oraz dowódczo-sztabowego podejścia jeszcze przed zaistnieniem sytuacji kryzysowej, a tym bardziej kryzysu.

Gdzie postawić obóz jeniecki?

Finalnie, musimy również rozważyć, gdzie i jak zamierzamy zlokalizować obozy jenieckie. Problemem strategicznym jest również ustalenie, gdzie na wypadek dużego konfliktu zbrojnego lokować takie obiekty i czy będziemy w stanie wypracować pewne porozumienia polityczne z sojusznikami. Pamiętając, jak chociażby w trakcie II wojny światowej udało się przerzucić i zagospodarować znaczną grupę jeńców niemieckich i włoskich, w tym z udziałem obozów w USA. Dziś, jednak musimy uznać, że pierwszy i największy ciężar spadnie na państwa pierwszorzutowe, w tym umownie państwa flankowe. Tym samym, to właśnie one muszą obecnie dokonywać największego sprawdzenia swoich kompetencji w tego rodzaju problematyce, na równi z testowaniem innych zdolności bojowych. Jednakże, należy dodać, że problem CPERS jest mocno dyskutowany w obrębie NATO i można założyć, że państwa flankowe otrzymają w tym aspekcie wsparcie wkomponowane w inne działania sojusznicze.

Lecz nim nastąpi działanie w wymiarze sojuszniczym, należy wziąć pod uwagę, że istnieje wymóg szkolenia oraz integracji w różnych przestrzeniach prawnych, doktrynalnych, a nawet jeśli chodzi o zasady użycia siły. Pamiętając, że mogą pojawić się wątpliwości względem np. taktyki tłumienia zamieszek, użycia środków nieletalnych oraz letalnych przez żołnierzy. Co więcej, wymagane jest zgrywanie nie tylko w przestrzeni żandarmerii i policji wojskowych (MP), ale też innych potencjalnie angażowanych zasobów wojskowych. Jak najczęściej musimy wspominać o roli logistyków, personelu medycznego, służb wywiadowczych, ale też zespołów prawnych, ekspertów PSYOPs, CIMIC i obecnie komponentów dedykowanych do działań w ramach komunikacji strategicznej.

Zrozumieć jeńca

Dołóżmy do tego tłumaczy, a nawet ekspertów od przestrzeni kulturowej czy religijnej i mamy dopiero obraz wyzwania stojącego przed wojskiem oraz wspierającym go aparatem państwa. Do takich operacji należy więc przygotowywać się już na etapie przed wystąpieniem samego zagrożenia konfliktem zbrojnym o dużej skali. Szczególnie, że współcześnie na polu walki będziemy stykali się z coraz większym nasyceniem sił potencjalnego przeciwnika najemnikami oraz żołnierzami z innych państw włączanymi do formacji najemnych w jego konwencjonalnych siłach zbrojnych. Mogą to być osoby z wyjątkowych i bardzo specyficznych kręgów kulturowych oraz posługujący się językami, których znajomością nie mogą pochwalić się nasi żołnierze.

Nasze obiekty muszą być dostosowane do skali branych jeńców wojennych w ramach chociażby pełnoskalowego konfliktu zbrojnego. Spójrzmy na kazus dwóch wojen w Iraku -1991 oraz 2003 r., kiedy to siły koalicyjne zostały wręcz obrazowo zalane irackimi jeńcami wojskowymi. Co ważne, rdzeniem ówczesnej reakcji na taki stan rzeczy były amerykańskie jednostki MP, które w przestrzeni NATO są do tego najlepiej przygotowane. Lecz i wtedy nie ustrzeżono się szeregu problemów oraz błędów, o których napisano już wiele. Ukraina również musiała dokonać szybkich przeobrażeń w zakresie działań swoich instytucji wojskowych i niewojskowych, by przystosować się do skali branych jeńców wojennych.

To nigdy nie będzie problem taktyczny

Co ważne lokalizacja oraz zaplecze infrastrukturalne obiektów tymczasowych i stałych to kolejne zagadnienia, które nie mogą pojawić się jedynie w perspektywie myślenia o wymiarze taktycznym. Mówiąc wprost, dowódcy taktyczni, nawet wyższych szczebli mogą nie udźwignąć tego problemu pod kątem środków którymi dysponują. Część obiektów musi być oczywiście zbudowana od podstaw i to w miarę szybko, aby umożliwić elastyczność działania. Jednakże, część obiektów będzie nie tyle tymczasowa, co będzie stanowiła wsparcie dla systemu obronnego państwa i sił sojuszniczych w dłuższej perspektywie.

Z tym wiążą się np. wątki planistyczne, tak aby tego rodzaju obiekty spełniały wymogi i standardy prawa międzynarodowego. I jednocześnie muszą to być obiekty funkcjonalne dla sił je wykorzystujących, gwarantując im niezbędny poziom ochrony i bezpieczeństwa, ale też zdolność do bytowania. Zauważmy przy tym, że obiekty stałe, umownie obozy dla jeńców to jeden z elementów całego procesu. Analizowane muszą być przy tym takie wątki jak: miejsce pojmania, transfer do punktu zbiórki, sam punkt zbiórki jeńców z jego specyfiką, transfer do tymczasowego obiektu jenieckiego z jego charakterystyką i finalnie dopiero pełnoprawny obóz, którego działanie może odbywać się niemal do końca konfliktu zbrojnego.

Rozbudowane potrzeby medyczne

Pamiętając, że w obiektach tego typu możemy spodziewać się osób, które mogą być wrogo nastawione, a także dążyć do przygotowania ucieczki. Żołnierze pełniący tam służbę w toku wojny de facto stykają się twarzą w twarz z wrogiem przez 24 godziny na dobę. Co więcej, wspominaliśmy już o niezbędnym zapleczu medycznym, które przecież jest nieodłączną częścią takich przestrzeni. Ranni, w tym ciężko, oraz chorzy jeńcy muszą mieć zapewnione odpowiednie warunki, odnosząc się do zaplecza sprzętowego, materiałowego (w tym leki) oraz ludzkiego (lekarze, pielęgniarze i pielęgniarki). W dodatku, rosyjska agresja na Ukrainę sygnalizuje, że potencjalny przeciwnik może celowo sięgać po chorych w tym na choroby zakaźne i przewlekłe, którzy będą stanowić duże obciążenia po wzięciu ich do niewoli.

Jeszcze innym wątkiem, który widać idealnie w zakresie analizy konfliktu zbrojnego na Ukrainie i innych wojen jest pomoc psychologiczna i psychiatryczna. Jeńcy mogą być osobami zaburzonymi w tym jeśli chodzi o różne stopnie stresu pourazowego PTSD, uzależnionymi od różnych środków np. narkotyków, alkoholu czy innych substancji psychoaktywnych, a to stanowić będzie problem dla osób odpowiadających za dany obiekt. Pomoc psychologiczna to również aspekt osłony sił własnych, zaangażowanych w bardzo specyficzną misję w toku wojny lub konfliktu zbrojnego.

Wielkie obciążenie logistyki

W ogóle, problematyka obozów jenieckich lub miejsc filtracji CPERS jest sama w sobie wielkim przedsięwzięciem logistycznym. Raz, chodzi o zgranie procesu przyjmowania osób na taki obiekt i ich dokumentacji, sprawdzania oraz weryfikacji np. pod kątem poziomu zagrożenia. Co więcej, takie obiekty (nawet tymczasowe) muszą gwarantować zaplecze dla działań jednostek wywiadu w ramach HUMINT. Lecz nie zapominajmy, że dochodzi do tego zaprowiantowanie sił własnych i CPERS, ale też wywóz nieczystości czy też utrzymanie odpowiedniej względem ilości osób skomasowanych w danym miejscu przestrzeni sanitarnej. Jest to więc działanie wymagające zaangażowania znacznych sił i środków po stronie nie tylko samej policji wojskowej czy żandarmerii, ale też innych zasobów wojskowych i niewojskowych. W tym ostatnim przypadku mówimy o kooperacji z siłami policyjnymi, administracją centralną i lokalną, ale też zasobami cywilnych kontraktorów. Mówimy więc o działaniach międzyresortowych, ale też o scalaniu aktywności horyzontalnie i wertykalnie.

Wracając do kwestii technicznych, w obrębie sprawdzenia, administracji czy też wywiadu trzeba założyć niezbędność tworzenia węzłów obsługujących sieci komputerowe, coraz bardziej popularne rozwiązania biometryczne i szereg rozwiązań cyber (hardware i software). W tym miejscu spodziewając się, że będą one również kontestowane przez przeciwnika. Jednocześnie musi następować ich integracja, a także fuzja danych wymagana do pracy wywiadu i śledczych. Trzeba bowiem zaznaczyć, że wstępne przyjęcie do obozu to jedno, a sprawa weryfikacji np. podejrzanych o popełnienie zbrodni wojennych lub innych przestępstw to już drugi wątek. Wszystko to wymaga niezbędnego zaplecza sprzętowego i infrastrukturalnego, w tym dostępu do źródeł energii. Zaś systemy software muszą być relatywnie wcześniej opracowane, tak aby były narzędziem zdolnym do szybkiej implementacji na wypadek konfliktu.

Bezpieczeństwo zaangażowanych sił własnych

Zauważmy też wątki odnoszące się do odpowiedniego nasycenia sił własnych niezbędnym wyposażeniem. Doświadczenia systemu penitencjarnego w warunkach pokoju dają duży zakres lessons learned, ale przytoczyć można chociażby takie aspekty jak odpowiednia dostępność nieletalnych systemów uzbrojenia. Nie mówimy jedynie o przysłowiowej strzelbie gładkolufowej i amunicji niepenetrującej, ale paralizatorach, środkach chemicznych do rozpraszania tłumu i miotaczach tych środków czy nawet broni na kulki z farbą. Do tego trzeba dołożyć, systemy łączności i komunikacji na takich obiektach, wyposażenie ochronne, w tym w przypadku tłumienia buntów. Idąc w kierunku nowych technologii widać wymóg myślenia o zapleczu kamer i innych zaawansowanych sensorów do ochrony perymetrycznej. Aczkolwiek nie pomijamy też skanerów ręcznych, wykrywających kontrabandę, a także bardziej zaawansowanego instrumentarium do sprawdzeń osobowych i obiektowych.

Trzeba też podkreślić, że obiekty w których będą dokonywane działania w przypadku CPERS muszą być odpowiednio nasycone systemami antydronowymi (C-UAS). Raz dlatego, że jest cecha charakterystyczna współczesnych konfliktów zbrojnych, a dwa dlatego, że systemy penitencjarne na całym świecie dostrzegają coraz większą skalę np. wykorzystywania BSP do przerzutu kontrabandy do więzień czy aresztów. Analizowanie dużego konfliktu zbrojnego wymaga więc od nas nie tylko refleksji materiałowo-sprzętowej w przypadku amunicji, smarów czy części zamiennych, ale także dostępności wyżej wskazanych środków niezbędnych do wsparcia obozów (tymczasowych i stałych) dla CPERS. Trzeba więc wykonać pracę na styku wojska i aparatu państwa w obrębie mapowania zapasów, od zwykłej koncentriny po wspomniane systemy sensorów do wzmocnienia ochrony i zabezpieczenia.

Konkludując tę krótką analizę problemu należy sformułować następujące rekomendacje:

• sprawa CPERS musi być traktowana jako wyzwanie nie tyle taktyczne, co ulokowane na wyższych szczeblach dowodzenia, obejmując budowanie niezbędnej świadomości po stronie kompleksu dowodzenia i kierowania C2 sił zbrojnych przygotowywanych do dużych operacji wielodomenowych;
• Żandarmeria Wojskowa nie odpowiada bezpośrednio za Detention Ops, ale środowisko Żandarmerii Wojskowej bierze na siebie odpowiedzialność za ten obszar. Zadaniem żandarmerii wojskowej jest doradzanie oraz kontrolowanie, czy postępowanie z zatrzymanymi jest zgodne z przepisami HRL (Human Rights Law – prawo praw człowieka) oraz GC (Geneva Conventions – konwencje genewskie);
• w toku ćwiczeń i manewrów sił zbrojnych należy brać pod uwagę jak najbardziej złożone scenariusze odnoszące się do wszystkich aspektów postępowania z CPERS, a także odpowiednio skalować scenariusze zgodnie z oceną środowiska operacyjnego i charakterystyki zagrożeń, angażując do tego w celu budowania świadomości jak najszersze grono wojskowych;
• niezbędnym jest przygotowanie materiałowo-sprzętowe do operacji, które będą wymagały stworzenia niezbędnej przestrzeni logistyki i zaplecza dla CPERS na warunki średniego lub dużego konfliktu zbrojnego, a także ustalenie wszelkich kwestii prawnych (w tym jurysdykcji, regulaminów, zasad użycia siły etc.) jeszcze przed konfliktem zbrojnym;
• włączać jak najszerzej do omawianej problematyki inne podmioty państwa, ale też NGOs, uzyskując dostęp do jak najszerszego zasobu dobrych praktyk i lessons learned, pozwalając dowódcom, decydentom oraz ekspertom na wypracowanie niezbędnych rozwiązań na potrzeby działania już w ramach hipotetycznego konfliktu zbrojnego.

Sprawa jeńców wojennych w przypadku konfliktu zbrojnego nakazuje nam zaakceptować, że na polu walki nawet najlepsza improwizacja nie zastąpi niezbędnego zaplecza doktrynalnego i ujęcia systemowego. Jeśli nie przygotuje się więc niezbędnych zasobów, procedur, logistyki czy infrastruktury, to jeńcy wojenni mogą znacząco obciążyć zdolności do obrony sił własnych, a także przełożyć się nawet na obraz strategiczny całego naszego działania.