Zielona Tarcza Wschód. Główne założenia i niezrozumiałe opóźnienia

Kiedy w maju 2024 roku Ministerstwo Obrony Narodowej zaprezentowało założenia programu Tarcza Wschód, okazało się, że przy realizacji jednego z czterech zadań, jakie postawiło polskie wojsko w tym programie, zaplanowano przeciwdziałanie mobilności przeciwnika m.in. poprzez „adaptację naturalnych warunków terenowych”.

Ta adaptacja miała polegać m.in. na wykorzystaniu mokradeł (poprzez ich odtwarzanie) oraz lasów (przez ich sadzenie i zagęszczanie). Tego rodzaju plany praktycznie w całości pokrywały się ze zobowiązaniami Polski wynikającymi z unijnego prawa odbudowy zasobów przyrodniczych (NRL), które nakłada na państwa członkowskie m.in. obowiązek sporządzenia krajowego planu wskazującego, gdzie i w jaki sposób dane państwo będzie odtwarzać bagna, naturalne doliny rzeczne czy zachowywać stare lasy. Jako pierwsi tę zbieżność dostrzegli naukowcy i to właśnie z ich inicjatywy powstała koncepcja Zielonej Tarczy Wschód.

Koncepcja ta, szczegółowo opisana w raporcie „Zielona Tarcza Wschód. Czyli jak lasy i mokradła mogą wzmocnić bezpieczeństwo i obronność Polski”, zakłada odbudowę i ochronę ekosystemów, ponieważ wpłynie to zarówno na obronność kraju, jak i poprawi bezpieczeństwo wodne, żywnościowe i energetyczne, odbuduje bioróżnorodność, a także wesprze lokalny rozwój społeczno-gospodarczy.

Autorzy raportu, wśród których znaleźli się eksperci z wiodących organizacji przyrodniczych wspierani merytorycznie przez przedstawicieli Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, postulują opracowanie kompleksowej strategii budowy Zielonej Tarczy Wschód w oparciu o szczegółowe dane terenowe dotyczące lokalizacji i stanu kluczowych dla obronności ekosystemów – m.in. torfowisk, dolin rzecznych, obszarów zalewowych. Złożoność zagadnienia wymaga ścisłej współpracy i koordynacji między resortami rządowymi odpowiedzialnymi m.in. za obronność państwa, ochronę przyrody, gospodarkę wodną czy rolnictwo.

Brak jednomyślności i konflikt interesów

Współpraca na poziomie rządowym jest kluczowa, ponieważ o ile plany będące w gestii Ministerstwa Obrony Narodowej są realizowane w sposób ciągły i konsekwentny, to zadania innych resortów wydają się wyraźnie spowolnione. Jest to szczególnie odczuwalne w przypadku propozycji zawartych w raporcie Zielona Tarcza Wschód, których nie da się zrealizować bez pomocy Ministerstwa Infrastruktury (któremu podlega m.in. Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie) oraz Ministerstwa Klimatu i Środowiska (któremu podlega m.in. Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe).

Jak się już bowiem okazało, budowa Tarczy Wschód nie jest priorytetem dla innych resortów poza Ministerstwem Obrony Narodowej. Przykładem może być powołanie przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska międzyresortowej komisji do opracowania projektu „komponentu przyrodniczego Tarczy Wschód” dopiero kilkanaście miesięcy po ogłoszeniu założeń całego programu. Projekt ten był tworzony przez siedem miesięcy (do końca maja 2026 roku) i wcale nie oznaczał stworzenia harmonogramu prac. Nie zawarto w nim również konkretnych zadań dla poszczególnych resortów i pozostawiono „furtki prawne”, które pozwalają, szczególnie Lasom Państwowym, na dowolne interpretowanie poszczególnych ustaleń.

Przykładem może być tzw. strefa Slow Go (spowalniająca), która ma leżeć na głębokości od 5 do 50 km od granicy państwa. W strefie tej znajduje się około 700 tysięcy hektarów lasów, w których zakłada się tylko „ograniczenie prowadzenia zrębów zupełnych”. Nie wskazano jednak konkretnie, na czym to ograniczenie miałoby polegać.

Najtańszy sposób na budowanie systemu obronnego

Opór jest o tyle niezrozumiały, że operacje związane z wykorzystaniem natury dla potrzeb programu Tarcza Wschód:

są w wielu przypadkach bezkosztowe (wymagają często jedynie rezygnacji z takich działań jak: melioracje odwadniające, budowa dróg, regulacja rzek, wycinka drzew) lub niskokosztowe (koszty rozwiązań opartych na zasobach przyrody są zazwyczaj znacznie niższe niż koszty rozwiązań technicznych wprowadzanych przez człowieka. Unia Europejska podaje na przykład, że „ponowne połączenie rzeki z jej terenami zalewowymi w celu retencji nadmiaru wód powodziowych jest znacznie tańsze niż budowa betonowego zbiornika przeciwpowodziowego w górnym biegu rzeki”);

• przyniosą oszczędności - w wyniku np. zaniechania prac utrzymaniowych oraz z uwzględnieniem późniejszych korzyści (wartość pieniężna korzyści płynących z odtwarzania ekosystemów jest średnio 8–10 razy wyższa niż początkowe koszty inwestycji, co potwierdza się w przypadku wszystkich typów ekosystemów);
• wpłyną pozytywnie na miejscową gospodarkę – m.in. poprzez ochronę i przywracanie ekosystemów atrakcyjnych dla turystyki i rekreacji;
• mogą być współfinansowane z funduszy europejskich. Ochrona i odbudowa przyrody są już finansowane z wielu instrumentów Unii Europejskiej, a znaczenie tych wydatków ma wzrosnąć w kolejnej perspektywie finansowej. W projekcie budżetu UE na lata 2028–2034 Komisja zaproponowała, aby 35% wydatków wspierało cele klimatyczne i środowiskowe, w tym ochronę bioróżnorodności i odbudowę ekosystemów. Daje to możliwość poszukiwania finansowania dla przyrodniczych elementów Zielonej Tarczy Wschód w różnych instrumentach unijnych, pod warunkiem spełnienia kryteriów poszczególnych programów.

Koncepcja Zielonej Tarczy Wschód łączy wzmacnianie obronności państwa z realizacją polskich zobowiązań wynikających z prawa unijnego, konkretnie z Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych NRL (Nature Restoration Law) z czerwca 2024 roku. W Rozporządzeniu tym założono, że do 2030 roku obszarowymi działaniami na rzecz odbudowy przyrody zostanie objętych co najmniej 20% obszarów morskich i lądowych Unii Europejskiej. Zaplanowano również przywrócenie w tym okresie co najmniej 25 000 km rzek do stanu swobodnego przepływu.

By te założenia zrealizować, każde państwo członkowskie UE zostało zobowiązane do opracowania Krajowego Planu Odbudowy Zasobów Przyrodniczych i przedłożenia go Komisji Europejskiej, która ma go zatwierdzić w drugiej połowie 2027 roku. Obecny etap realizacji rządowego programu Tarcza Wschód ma się zakończyć w 2028 roku, dlatego eksperci podkreślają konieczność ścisłego powiązania prac nad Krajowym Planem Odbudowy Zasobów Przyrodniczych z procesem budowy Tarczy Wschód, by w maksymalnym stopniu wykorzystać synergie między tymi inicjatywami.

W ramach łączenia obu procesów ekspertyza Państwowej Rady Ochrony Przyrody „Środowisko przyrodnicze jako naturalna zapora zabezpieczająca granicę Polski – rekomendowane działania” wskazuje trzy obszary:

• odtwarzanie mokradeł;
• zmianę zarządzania lasami;
• renaturyzację rzek.

Mokradła – niebezpieczna przeszkoda dla żołnierzy i sprzętu przeciwnika

Mokradła, w tym torfowiska, mają naturalną zdolność do zatrzymywania wody, tworzenia grząskich rozlewisk oraz stabilizowania wilgotności terenu. Przejście pojazdów opancerzonych przez odtworzone torfowiska jest więc praktycznie niemożliwe, a w przypadku piechoty – bardzo trudne. Niestety większość mokradeł w Polsce uległa osuszeniu w celu udostępnienia gruntów dla gospodarki rolnej i leśnej.

W Zielonej Tarczy Wschód zaproponowano rozpoczęcie procesu „odtwarzania mokradeł w lasach oraz w krajobrazie rolniczym, aby zwiększać retencję wody”. Utrudni to pokonywanie terenu przeciwnikowi nawet w suchych porach roku – w tym w miesiącach letnich. By takie odtwarzanie mokradeł było możliwe, proponuje się:

• zmienić sposób zarządzania infrastrukturą melioracyjną poprzez zaprzestanie budowy nowych i utrzymywania istniejących rowów melioracyjnych. Dotychczasowa infrastruktura odwadniająca powinna zostać zinwentaryzowana i ograniczona do niezbędnego minimum lub zlikwidowana;
• odtwarzanie mokradeł w krajobrazie rolniczym, co ma być związane m.in. ze stworzeniem mechanizmów finansowych zachęcających do przekształcania obszarów rolniczych, niewykorzystywanych w celach gospodarczych z powrotem w mokradła i do promowania rolnictwa bagiennego, tzw. paludikultury (forma gospodarowania na mokrych lub ponownie nawodnionych torfowiskach, polegająca na uprawie roślin przystosowanych do wysokiego poziomu wód, takich jak trzcina, olsza czarna, torfowce czy rośliny jagodowe).

Proces odtwarzania mokradeł jest często bardzo szybki, ponieważ w zależności od stopnia osuszenia niektóre bagna mogą się odtworzyć już nawet w ciągu jednego roku, czyniąc dany teren praktycznie niemożliwym do przebycia dla ciężkiego sprzętu wojskowego. Jest to również ważne ze względów klimatycznych. Szacuje się bowiem, że „osuszone torfowiska wykorzystywane intensywnie rolniczo stanowią zaledwie 3% użytków rolnych w UE, a jednocześnie odpowiadają za 25% emisji gazów cieplarnianych pochodzących z unijnego sektora rolnictwa”.

Z tego właśnie powodu w obecnej Wspólnej Polityce Rolnej wprowadzono normę GAEC 2, która ma zapobiegać dalszej degradacji torfowisk i terenów podmokłych użytkowanych rolniczo. W Polsce od 2025 roku na wyznaczonych obszarach nie wolno m.in. zaorywać i przekształcać podmokłych trwałych użytków zielonych, wydobywać torfu ani budować czy odnawiać systemów odwadniających. Z kolei w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych (Nature Restoration Law) z 18 sierpnia 2024 roku wprost nakazano przywrócenie gleb organicznych wykorzystywanych w rolnictwie, będących osuszonymi torfowiskami, w odniesieniu do co najmniej:

• 30% obszarów do 2030 r., z czego co najmniej 1/4 ma być ponownie nawodniona;
• 40% obszarów do 2040 r., z czego co najmniej 1/3 ma być ponownie nawodniona;
• 50% do 2050 r., z czego co najmniej 1/3 ma być ponownie nawodniona.

Przy czym ponowne nawadnianie na gruntach rolnych ma być dla rolników dobrowolne i to na państwach członkowskich spoczywać będzie obowiązek tworzenia zachęt, aby zrealizowanie tych celów było dla rolników atrakcyjną opcją.

Lasy – zapora nie do przebycia dla pojazdów wojskowych

Lasy są najbardziej spornym elementem wchodzącym w skład koncepcji Zielona Tarcza Wschód. Mogą one bowiem znacząco utrudnić przemieszczanie się pojazdom, a nawet piechocie przeciwnika, ale tylko wtedy, gdy będą gęste, dojrzałe, miejscami podmokłe oraz zasobne w dużą ilość stojącego i leżącego martwego drewna. W tym celu konieczne jest jednak wyłączenie lasów z pozyskania drewna, co jest sprzeczne z interesem ekonomicznym Lasów Państwowych.

Gospodarka leśna, nakierowana przede wszystkim na osiąganie przychodów z hodowli lasu i pozyskiwania drewna, prowadziła do rozbudowy sieci dróg leśnych i w zależności od rodzaju rębni, tworzenia mniejszych lub większych obszarów tymczasowo całkowicie pozbawionych drzewostanu.

Z jednej strony zwiększa to wydajność gospodarki leśnej, ale z drugiej strony ogranicza funkcje obronne terenów leśnych. W projekcie Zielona Tarcza Wschód zaproponowano, by zmienić sposób zarządzania lasami poprzez:

Ograniczenie gospodarki leśnej, co ma być związane m.in. ze zmniejszeniem pozyskania drewna i tworzeniem zapasów drewna na tzw. pniu w celu ich potencjalnego wykorzystania na potrzeby obrony (np. do budowy umocnień polowych). Pozyskiwanie drewna jest bowiem związane z koniecznością zapewnienia ludziom i pojazdom dostępu do miejsca wycinki, jak również zwiększa „otwartość środowiska już po wycince”; Odtwarzanie lasów, co powinno być związane z zaprzestaniem usuwania z lasu połamanych lub przewróconych drzew oraz zamierającego lub martwego drewna (co utrudnia przedarcie się przez tereny leśne); Zmiany w sieci dróg, poprzez ograniczenie zagęszczenia, nośności i przepustowości dróg leśnych, „aby ich parametry odpowiadały wyłącznie funkcjom, które mają spełniać”; Ograniczenie dostępu do infrastruktury liniowej, co ma być związane z zakrzewianiem i niskim zalesianiem obszarów znajdujących się pod infrastrukturą liniową, np. pod liniami energetycznymi (które obecnie stanowią sztuczne drogi ułatwiające poruszanie się przeciwnikowi).

Dobrym przykładem skutecznego wykorzystania przyrody w celach obronnościowych jest proces odtwarzania lasów w południowej i zachodniej Finlandii. Dzięki wsparciu unijnego funduszu LIFE udało się przekształcić stworzone tam sztucznie tereny gospodarcze w naturalne struktury lasu (ze zróżnicowaniem wieku i wielkości drzew, zwiększaniem ilości martwego lub rozkładającego się drewna oraz tworzeniem leśnych polan).

Ze względu na osiągnięte efekty cały projekt przekształcono w szeroko zakrojony krajowy program rewitalizacji – Program na rzecz Różnorodności Biologicznej Lasów METSO (lata 2008–2025), który rocznie dysponuje budżetem 30 milionów euro. Program ten zakłada objęcie stałą ochroną 96 000 hektarów lasów oraz zabezpieczenie różnorodności biologicznej na 82 000 hektarów lasów użytkowanych gospodarczo. METSO spotkał się z tak dobrym przyjęciem ze strony właścicieli lasów, organizacji pozarządowych i przedsiębiorstw leśnych, że skłoniło to fiński rząd do uruchomienia kolejnego dużego programu – HELMI – mającego na celu odtwarzanie różnorodności biologicznej także w innych ekosystemach.

Rzeki – łatwość w przerwaniu operacji

Rzeki są naturalnymi i stałymi liniami obrony, które nawet bez przygotowania są przeszkodą ograniczającą mobilność przeciwnika. I nie chodzi tu jedynie o samą wodę, ale szerzej, o doliny rzeczne, które swoim charakterem często ograniczają ilość miejsc, w jakich zorganizowanie przeprawy jest w ogóle możliwe. Pozwala to kanalizować ruch wojsk przeciwnika, skupiać obronę na wybranych kierunkach, zwiększa czas na reakcję i ułatwia zwalczanie potencjalnego najeźdźcy, który dzięki takim terenom nie może się rozproszyć i porusza się o wiele wolniej.

Dlatego projekt Zielona Tarcza Wschód rekomenduje renaturyzację rzek, co „wspomoże odtwarzanie naturalnych rozlewisk, np. Biebrzy, Bugu i Wieprza, pozytywnie wpłynie na zwiększenie retencji wody, zwiększy bioróżnorodność i ograniczy możliwości przemieszczania się w terenach przygranicznych”. W tym celu zaproponowano:

• ograniczenie prac utrzymaniowych na rzekach poprzez naturalne spowolnienie przepływu wody i przywrócenie meandryzacji (co doprowadzi do zabagnienia dolin rzecznych i powstawania rozlewisk);
• wsparcie dla naturalnych metod regulowania stosunków wodnych (głównie poprzez zakazanie odstrzału bobrów oraz odstąpienie od niszczenia tam i żeremi bobrowych);

Działania te również są zgodne ze zobowiązaniami wynikającymi z NRL, między innymi obowiązkiem przywrócenia swobodnego przepływu na odcinkach rzek o łącznej długości co najmniej 25 000 km w całej Unii Europejskiej. Ma się to odbywać przede wszystkim poprzez usuwanie nieużywanych już barier oraz odtwarzanie terenów zalewowych i mokradeł.

Zielona Tarcza Wschód - Teren też walczy

Jak widać, włączenie przyrody w system obronny budowany wzdłuż wschodniej granicy przyniesie korzyści nie tylko militarne, ale również pozytywnie wpłynie na środowisko oraz pomoże w lokalnym rozwoju społeczno-gospodarczym.

Realizacja koncepcji Zielona Tarcza Wschód jest dodatkowo najtańszym sposobem na zabezpieczenie granicy na wiele lat. Dlatego tak trudno jest zrozumieć, że prace nad odtworzeniem zasobów przyrodniczych we wschodnim pasie przygranicznym są realizowane tak wolno, a w wielu miejscach wcale.

Artykuł sponsorowany. Partnerem publikacji jest ClientEarth