Od wyścigu technologii po „Poligon Innowatora”. Jak Wojsko Polskie skraca drogę innowacji na linię frontu [WYWIAD]

Tradycyjny system zamówień wojskowych nie nadąża za krótkim cyklem życia technologii

Wojciech Kozioł, Defence24.pl: Panie generale, wiemy, że obecnie Wojsko Polskie jest w fazie ogromnych przeobrażeń. Jakie potrzeby Sił Zbrojnych RP stoją za tegorocznymi wyzwaniami IDA Bootcamp? Jakich technologii najbardziej brakuje?

gen. bryg. Marcin Górka, dyrektor Departamentu Innowacji MON: Są to potrzeby wygenerowane bezpośrednio przez użytkowników końcowych – związane z nowymi technologiami i wynikające ze zmian, które obserwujemy we współczesnej przestrzeni walki.

Przede wszystkim dotyczą one systemów bezzałogowych i systemów ich zwalczania, zdolności autonomicznych oraz sztucznej inteligencji, ale także bardziej tradycyjnych elementów: bezpiecznej łączności, w tym odpornej na zakłócenia elektromagnetyczne. Chodzi również o systemy pozwalające degradować możliwości potencjalnego przeciwnika, czyli o walkę elektroniczną, a także o niskokosztowe systemy rażenia, które mogą wpływać na nasze zdolności także w aspekcie ekonomicznym.

Sam system zamówień to długi proces. Jak wygląda droga od pozytywnej oceny na bootcampie do testów i pierwszego zakupu? Czy można ją skrócić do kilku miesięcy?

System pozyskiwania sprzętu wojskowego został zaprojektowany i w pewnym sensie udoskonalony z myślą o dostawach dla Sił Zbrojnych typowych systemów uzbrojenia – takich jak samoloty wielozadaniowe, sprzęt pancerny, zmechanizowany, lotniczy.

Procedury, które bardzo dobrze sprawdzają się w pozyskiwaniu tego rodzaju sprzętu, który będzie w Siłach Zbrojnych przez wiele lat, niekoniecznie sprawdzają się w świecie, w którym czas życia technologii jest bardzo krótki – często krótszy niż przygotowanie procedury zakupowej w tradycyjnym systemie.

W związku z tym mamy tu deltę – lukę, którą próbujemy zniwelować, tworząc komplementarny system identyfikowania technologii i prezentowania ich użytkownikowi końcowemu. Nie chodzi więc o konkretne, precyzyjnie zdefiniowane wymagania operacyjne, które w detalach opisują rozwiązanie, jakie wojsko chce otrzymać, ale przede wszystkim o pełną świadomość tego, jak zmienia się świat technologii, co jest obecnie dostępne i co jest możliwe.

Kolejnym aspektem jest zrozumienie, że czas życia technologii staje się coraz krótszy i w związku z tym wymaga nowych narzędzi, a IDA jest jednym z nich. Jest to miejsce, w którym innowatorzy, startupy oraz małe i średnie przedsiębiorstwa mogą przedstawić potencjalne rozwiązania dla wyzwań technicznych przedstawionych wcześniej przez użytkownika.

W ramach IDA zbieramy od użytkowników końcowych potencjalne potrzeby, problemy i wyzwania i przedstawiamy je środowisku innowatorów, startupów oraz małych i średnich przedsiębiorstw – do oceny, zrozumienia i zaproponowania rozwiązań. Tak zdefiniowane potrzeby i odpowiedzi z rynku zderzamy podczas takich przedsięwzięć jak dzisiejszy Bootcamp, gdzie użytkownik końcowy razem z pomysłodawcami i potencjalnymi dostawcami technologii mogą przedyskutować i skonfrontować, czy te rozwiązania mają zastosowanie w wojsku, co należy w nich zmienić, żeby mogły być zastosowane, i czy mają operacyjny sens.

Dzięki temu uzyskujemy dwie rzeczy. Po pierwsze, budujemy świadomość użytkownika końcowego o dostępnych rozwiązaniach dla jego problemu. Po drugie, potencjalni producenci tych rozwiązań mogą zweryfikować swoje pomysły pod kątem ich faktycznej użyteczności, zrozumieć, co jeszcze wymaga dopracowania, i usłyszeć od użytkownika końcowego, co trzeba w tych rozwiązaniach zmienić, aby miały zastosowanie operacyjne.

Kolejny element: tak zidentyfikowane rozwiązania mogą być też oceniane przez potencjalnych integratorów, bo poza młodymi spółkami technologicznymi w IDA obecny jest również, tradycyjny przemysł – i to nie tylko zbrojeniowy – który może stworzyć warunki do wdrażania i skalowania rozwiązań tak, aby ich dostarczanie do Sił Zbrojnych miało sens i odbywało się w skali odpowiadającej potrzebom.

Wojna w Ukrainie wymusza przyspieszenie rozwoju dronów do tygodni i dni

Ile rozwiązań trafiło do testów, otrzymało zamówienia i jest już wykorzystywanych przez żołnierzy?

To już czwarta edycja programu IDA. Do bootcampów zgłosiło się niemal 150 podmiotów. Około dwudziestu z nich ma tytuł laureata, czyli rozwiązania wytypowane przez wojsko jako te, które w największym stopniu odpowiadają na zgłoszone wyzwania.

Podczas tych kilku edycji programu wydarzyło się sporo rzeczy. Mamy przykłady inwestycji kapitałowych dokonanych przez fundusze venture capital w startupy – absolwentów programu IDA. Po drugie, mamy przykłady, w których połączyliśmy dużych, tradycyjnych dostawców sprzętu dla Sił Zbrojnych z tymi rozwiązaniami. Efektem takiej współpracy jest chociażby bezzałogowa platforma morska, która niedawno przechodziła testy w Siłach Zbrojnych. Po trzecie uczestnicy programu IDA są zapraszani do udziału w różnych przedsięwzięciach szkoleniowych realizowanych przez Siły Zbrojne, np. w ramach federacji ćwiczeń sojuszniczych takich jak CWIX czy Żelazny Obrońca, jak również testów użyteczności bojowej realizowanych w ramach programu Tarcza Wschód. Mamy również przykład spółki, która dzięki udziałowi w programie IDA postanowiła wziąć udział w jednym z przetargów organizowanych przez Agencję Uzbrojenia i udało jej się zrealizować pierwsze zamówienie dla wojska.

Traktuję to jako mierniki sukcesu. Warto zaznaczyć, że prezentowane rozwiązania w większości są dojrzałymi komponentami lub podsystemami. Siły Zbrojne natomiast pozyskują systemy uzbrojenia, nie technologię czy komponent. Celem IDA jest stworzenie środowiska, dzięki któremu te technologie będą elementem systemów uzbrojenia, pozyskiwanych przez Siły Zbrojne.

Dlatego ważne jest, żeby istniał program, w który angażują się duże podmioty przemysłowe, widzą rozwiązania technologiczne, które mogą być przydatne dla wojska, a w efekcie będą je implementować w systemach uzbrojenia. Oczywiście nie zamyka to w stu procentach możliwości, jakie zyskują uczestnicy, bo są też takie rozwiązania, które można pozyskiwać bezpośrednio po potwierdzeniu ich przydatności operacyjnej. Dlatego IDA to punkt wejścia i skanowanie horyzontu – pozwala wiedzieć, co się dzieje.

Decyzja 123/MON umożliwia szybkie testy dronów i pierwsze zakupy sprzętu

Wiemy też, że wszystko oceniamy mniej lub bardziej przez pryzmat wojny na Ukrainie. Właśnie tu rodzi się pytanie: jak przenosić doświadczenia ukraińskie do polskiego systemu rozwoju technologii i zakupów, aby nadążać za zmianami na polu walki?

Z doświadczeń ukraińskich wiemy, że w przypadku systemów bezzałogowych i systemów przeciwdziałania im można mówić o rozwoju trwającym tygodnie, a nawet dni. To jest główna obserwacja, którą chcemy zaadresować.

Programy takie jak IDA czy realizowany z Akces NCBR program MilTech, oraz testy systemów bezzałogowych i systemów przeciwdziałania im na podstawie decyzji nr 123/MON, to konsekwencja doświadczeń ukraińskich, które wdrażamy. Wiemy bowiem, że procedury i sposób realizacji zamówień publicznych nie zawsze w pełni odpowiadają temu, co pokazuje wojna, zwłaszcza pod względem czasu, otwartości i inkluzywności wobec różnych podmiotów.

Potrzebujemy systemu znacznie szybszego, zwinnego i sprawnego, który będzie w stanie odpowiadać na wszystkie potrzeby pojawiające się nawet z dnia na dzień. To jest równoległa ścieżka do systemu pozyskiwania, która pozwala identyfikować rozwiązania nadające się do pozyskania. Bardzo często słyszymy, że sprawność wprowadzania rozwiązań do ukraińskich sił zbrojnych jest – z uwagi na presję technologiczną na froncie – dużo wyższa. Już dzisiaj powinniśmy przygotować nasz system tak, żebyśmy byli w stanie jeszcze sprawniej robić to w razie konfliktu.

Dobrym przykładem jest decyzja 123/MON, dotycząca testowania systemów bezzałogowych i systemów przeciwdziałania im. Jej założeniem jest ogólne zdefiniowanie problemu i potrzeby, znalezienie rozwiązań technicznych, sprawdzenie ich użyteczności w drodze testów oraz wytypowanie tych, które można nawet w niewielkiej skali wprowadzić do Sił Zbrojnych. Przeprowadziliśmy, jako Siły Zbrojne RP, szereg testów. Realizuje je Inspektorat Wojsk Bezzałogowych Systemów Uzbrojenia. Jest już lista rozwiązań, które te testy przeszły pozytywnie, a teraz pojawiają się już pierwsze zakupy tego sprzętu. To jest ta zmiana i o niej chciałbym mówić.

Wysokie wymogi proceduralne i bankowe blokują startupom wstęp do wojska

Pan generał wspomniał już wcześniej o startupach jako wsparciu dla Sił Zbrojnych RP i dla przemysłu zbrojeniowego. Jak zapewnić małym firmom dostęp do żołnierzy, poligonów i finansowania między prototypem a pierwszym zamówieniem?

To nieco bardziej złożony aspekt związany z tym, że zasób potencjalnych dostawców dla Sił Zbrojnych nie może być ograniczony tylko do tradycyjnych podmiotów sektora obronnego, bo zamknęlibyśmy się na bardzo szeroki rynek rozwiązań pochodzących z sektora cywilnego. Ich symbolem są właśnie startupy technologiczne, dla których próg wejścia w system zamówień obronnych jest często po prostu zbyt wysoki.

Bo tak – obowiązują nas normy obronne i procedury postępowania, a podmioty, które są kontrahentami Sił Zbrojnych, są zobowiązane posiadać gwarancje bankowe. Bardzo często startupy, które charakteryzują się bardzo dużym zaawansowaniem technologicznym i ciekawymi, niekonwencjonalnymi pomysłami – a ta niekonwencjonalność jest bardzo istotna z punktu widzenia budowania przewagi w przestrzeni walki – byłyby z tego systemu wykluczone.

W związku z tym budujemy równoległą ścieżkę skanowania horyzontu i wspierania startupów w tym procesie, aby osiągały taką gotowość swoich produktów, że będą mogły wchodzić na wyposażenie Sił Zbrojnych RP. Elementem tej ścieżki jest IDA oraz inne programy akceleracyjne.

Drugi element to kontakt z potencjalnym producentem, czyli z większym przemysłem obronnym, oraz z finansowaniem, czyli obecność sektora finansowego w postaci funduszy venture capital. Natomiast udział w IDA nie wiąże się z żadnym wsparciem finansowym. Dlatego mamy takie programy jak MilTech – jego pierwsza edycja została zakończona, a za chwilę uruchomimy z NCBR-em kolejną – oraz możliwość uczestnictwa w sojuszniczym akceleratorze DIANA. Służą one temu, by młode spółki otrzymywały dofinansowanie na udoskonalenie technologii, a także – w ramach tych środków – mogły udoskonalić swoją strukturę do działania jako podmiot współpracujący z Siłami Zbrojnymi.

Natomiast z wojskowego punktu widzenia instrumenty, które uruchamiamy i które będziemy uruchamiać, żeby wspierać te podmioty, to kilka elementów, które chciałbym wymienić. Po pierwsze, to, o czym Pan wspomniał – dostęp do poligonów. Uruchomiliśmy program Poligon Innowatora, który funkcjonuje na bazie poligonu Wojskowego Instytutu Technicznego Uzbrojenia. Podmioty mogą zgłaszać się na otwarte dni poligonowe i przetestować swoje rozwiązania w warunkach polowych. To jest otwarcie dla nich przestrzeni do testowania.

Istotne jest również wsparcie w zakresie integracji z tak kompleksowym systemem, jakim są Siły Zbrojne: informacja o tym, jakie minimalne warunki trzeba spełnić, żeby móc wpiąć produkt w ten system i go z nim zintegrować. Dużą rolę odgrywa tu wsparcie ze strony Dowództwa Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni.

Następna sprawa to dostęp do danych – bardzo wiele rozwiązań oferowanych przez startupy wiąże się z wykorzystaniem danych. Żeby to przetestować, startupy muszą mieć do nich dostęp Dzięki nim możemy wytrenować modele sztucznej inteligencji i sprawdzić, czy nowy proces analityczny ma sens i daje oczekiwane rezultaty.

Współpraca z Siłami Zbrojnymi często wymaga poświadczeń bezpieczeństwa osobowego oraz świadectwa bezpieczeństwa przemysłowego. To również obszar, w którym wojsko powinno wspierać takie podmioty, stwarzając warunki, w których mogą one konkurować z bardziej doświadczonymi i dostarczać najnowocześniejsze rozwiązania.

Kolejny element, o którym Pan wspomniał, to kontakt z użytkownikiem końcowym – po to, aby potwierdzić przydatność rozwiązania albo stwierdzić, że jest ślepą uliczką i warto iść w inną stronę. Ale to nie wszystko, bo to również testowanie, o którym mówiłem – na przykład systemów dronowych i antydronowych na podstawie decyzji 123/MON. Zapraszamy też te podmioty do udziału w ćwiczeniach – w ramach demonstracji i potwierdzania użyteczności bojowej. Podmioty uczestniczące w programach takich jak IDA, MilTech, NATO DIANA brały już udział w szeregu ćwiczeń wojskowych, w których w ramach konkretnego scenariusza ich technologie znalazły zastosowanie, a my sprawdzaliśmy, czy rzeczywiście generują wartość dodaną.

Warto tu też wspomnieć o Tarczy Wschód i procesie, który tam realizujemy. Z rynku otrzymaliśmy ponad 800 zgłoszeń potencjalnych rozwiązań, które mogą wspomóc Tarczę Wschód. Sześć grup eksperckich identyfikowało i sprawdzało te rozwiązania pod kątem ich przydatności dla Sił Zbrojnych – najpierw w warunkach laboratoryjnych i podczas prezentacji realizowanych przez dostawców, a wyselekcjonowane z nich także w ramach ćwiczeń wojskowych.

Decyzja szefa MON umożliwia zakupy małych serii sprzętu do eksploatacji nadzorowanej

Dosłownie za kilkanaście minut zaczynamy kolejny bootcamp. Jakie efekty tegorocznej edycji powinny być widoczne za rok? Co najbardziej hamuje wdrożenia: technologia, pieniądze czy procedury?

Dotknął Pan wszystkich trzech aspektów, które razem składają się na to, że to nie odbywa się w takim tempie, jakbyśmy chcieli. Pierwsza sprawa to regulacje, które już zmieniamy. Druga sprawa to tworzenie możliwości dla startupów i spółek technologicznych oferujących rozwiązania na niższych poziomach gotowości technologicznej. Czyli właśnie IDA, ale nie tylko, bo szereg innych przedsięwzięć, które realizujemy, to są właśnie te zmiany regulacyjne – zmiany związane ze sposobem testowania sprzętu oraz przygotowywanych demonstratorów czy prototypów.

Kolejny element to angażowanie nowych technologii, a raczej rozwiązań opartych na najnowszych technologiach, w ćwiczenia wojskowe – to buduje katalog rozwiązań, które powinniśmy jako wojsko rozważać przy pozyskiwaniu. I jeszcze jeden element: rozwiązania, które pozwolą nam bardzo szybko wdrażać do Sił Zbrojnych tak zidentyfikowane i sprawdzone pomysły, czyli skala zakupowa.

Nie tak dawno, bo półtora miesiąca temu, Minister Obrony Narodowej wydał decyzję w sprawie pozyskiwania – na razie sprzętu powszechnego użytku – w niewielkich ilościach, po to, żeby później, w ramach eksploatacji nadzorowanej, móc ocenić, czy warto skalować tego rodzaju rozwiązania na potrzeby całych Sił Zbrojnych. To jest ten element, który obecnie zrealizowaliśmy.

Natomiast brakuje nam jeszcze procedur bardzo szybkich zakupów nowych technologii i nowego podejścia do umów z wykonawcami. Dzisiaj standardowym sposobem pozyskiwania czegokolwiek w ramach budżetu, gdy korzystamy ze środków publicznych, jest układ zamawiający–dostawca i bardzo sztywne umowy, które mówią o tym, że kupujemy konkretny sprzęt o zdefiniowanych parametrach. Tymczasem to, co widzimy na Ukrainie, pokazuje, że taki system nie funkcjonuje prawidłowo, gdy trzeba bardzo szybko pozyskiwać i iterować rozwiązania.

Potrzebujemy więc nowego podejścia do budowania umów pomiędzy dostawcą a zamawiającym, w formule zbliżonej do partnerstwa: pozyskujemy sprzęt, który jest – jak ładnie nazywają to Anglosasi – „good enough”, a następnie iteracyjnie, wspólnie z podmiotem będącym naszym partnerem, rozwijamy to rozwiązanie do takiej postaci, żeby jak najszybciej i jak najbardziej zbliżyć się do perfekcji z punktu widzenia użytkownika końcowego. Żeby to robić, musimy mieć system, w którym użytkownik końcowy jest cały czas zaangażowany w proces rozwoju rozwiązania i wnosi takie kluczowe elementy jak informacja zwrotna – w kolejnych iteracjach: to należy zmienić, to jest niepotrzebne, to by się przydało. Powstaje w ten sposób technologiczno-rozwojowy ping-pong, dzięki któremu wojsko jest kluczowym elementem w rozwoju technologii uzbrojenia, podsystemu czy nawet pojedynczego elementu systemu – po to, by uzyskiwać te przewagi, o których dzisiaj mówiliśmy.

Słowo „system” padło już dzisiaj. Obecnie odmieniamy je przez wszystkie przypadki, jeśli chodzi o Siły Zbrojne, o bezpieczeństwo. Jaką rolę w tym systemie rozwoju technologii obronnych mogą odgrywać partnerstwa łączące wojsko, startupy, przemysł i instytucje rozwojowe, takie jak PFR, oraz fundusze VC? Czy takie inicjatywy jak IDA mogą pomóc w szybszym przechodzeniu od pomysłu do wdrożenia?

Wojsko powinno otwierać się na takich partnerów. Gdy zainicjowaliśmy proces poszukiwania rozwiązań technologicznych w sposób inny niż w tradycyjnym systemie pozyskiwania, korzystaliśmy właśnie z takich podmiotów jak PFR, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, sojusznicza inicjatywa DIANA czy NATO Innovation Fund, bo zrozumieliśmy, że musimy wyjść poza ramy tradycyjnych dostawców i tradycyjnych procedur, gdyż świat cywilny, komercyjny rozwija się dużo szybciej.

Inwestycje technologiczne, w tym badawczo-rozwojowe, po stronie cywilnej są realizowane na znacznie wyższym poziomie finansowym niż po stronie resortów obrony. Chciałbym zwrócić uwagę na to, że to nie jest tylko przypadek polski. Rynek komercyjny i potrzeby technologiczne świata cywilnego rozwijają się tak szybko, że strona wojskowa powinna z tego korzystać, bo nie jest w stanie prowadzić równolegle takiego samego procesu – i nie miałoby to sensu.

Dużo ważniejsze jest dzisiaj to, abyśmy mieli bardzo sprawny system identyfikacji technologii, które nazywamy dual-use, czyli podwójnego zastosowania, i żebyśmy mieli możliwość szybkiej ich adaptacji do potrzeb wojska. Dlatego potrzebujemy silnego ekosystemu, w którym każdy ma swoją rolę: inicjatyw i podmiotów zaangażowanych w skanowanie horyzontu, czyli identyfikację tych rozwiązań; podmiotów zaangażowanych w akcelerację tych rozwiązań do poziomu, który jest przydatny dla Sił Zbrojnych; podmiotów, które zainwestują kapitał, żeby skalować te rozwiązania; i podmiotów przemysłowych, które będą w stanie te rozwiązania integrować i dostarczać – czy to w ramach większych systemów uzbrojenia, czy jako samodzielne produkty – w tempie i skali odpowiadającym potrzebom Sił Zbrojnych.

Pamiętajmy, że na potrzeby szkolenia potrzebujemy ograniczonej liczby rozwiązań, natomiast powinniśmy być przygotowani na to, że w razie konfliktu produkcja, skalowanie i doskonalenie tych produktów musi odbywać się w bardzo wysokim tempie. System powinien być na to gotowy już dzisiaj, żeby nie budować go dopiero w trakcie zagrożenia lub otwartego konfliktu zbrojnego. Dlatego tu potrzebujemy PFR-u, który animuje to środowisko.

Potrzebujemy parków technologicznych takich jak ten, w którym dzisiaj jesteśmy, czyli w Krakowskim Parku Technologicznym (KPT), które będą nas łączyć z innowatorami, startupami i ciekawymi rozwiązaniami pojawiającymi się na rynku, ale również po to, żeby finansować rozwój tych technologii np. poprzez programy akceleracyjne. Potrzebujemy funduszy venture capital, które zainwestują w te rozwiązania, widząc w nich potencjał komercjalizacji nie tylko w związku z Siłami Zbrojnymi, ale bardzo często także na rynku cywilnym, bo to pozwala utrzymywać masowość produktu i rozwijać go ze względu na tak zwany business case dla tych podmiotów.

Chciałbym bardzo podkreślić, że ne robimy tego po to, żeby konkurować z tradycyjnym systemem pozyskiwania. Wiemy jednak, że przewagę, również w ramach tego sprzętu, daje przede wszystkim jego integracja z nowymi technologiami. Dużo szybciej zrobimy to, wykorzystując potencjał startupów oraz venture capital i otwierając się na nietradycyjnych uczestników.

Mam nadzieję, że z czasem dużo sprzętu opartego na nowych technologiach będzie pozyskiwane w sposób zdecentralizowany. Chodzi o to, żeby dać znacznie więcej uprawnień w tym zakresie na poziom taktyczny: dowódcy brygad i batalionów będą mogli generować potrzeby i je zaspokajać w ramach transparentnego i skoordynowanego systemu.