Jak II RP budowała przemysł zbrojeniowy? Historia gospodarczych fundamentów niepodległości

„Sklejona” z ziem i ludzi odebranych trzem zaborcom II Rzeczypospolita była niekiedy przyrównywana do potłuczonego naczynia, które trzeba było odtworzyć, bo innego, jako Polacy, nie mieliśmy. Odtwarzane z niebytu polskie państwo stworzyły wchodzące w jego skład obszary, na których przez kilka pokoleń obowiązywały inne, niepolskie porządki – prawne, kulturowe, finansowe, językowe, a nawet obyczajowe. Na łączonych znów w jedno państwo terytoriach obowiązywały odmienne procedury urzędowe i prawa regulujące życie obywateli, struktury administracyjne, systemy pocztowe, a nawet odmienne rozwiązania i normy w systemach transportu kolejowego itd.

Trudne początki II RP i geopolityczne wyzwania nowej państwowości

Trzeba było stworzyć przede wszystkim jeden, wspólny i spójny system prawny, organizacyjny, oświatowy, finansowy. A nade wszystko – trzeba było stworzyć gospodarczy fundament państwa, bo nawet te państwa, które w czasie Wielkiej Wojny wspierały ideę odtworzenia państwa polskiego, same miały swoje, trudne do rozwiązania powojenne problemy i nierzadko trudne obrachunki z własnymi sąsiadami. Zaś otaczający odbudowywaną Polskę sąsiedzi niekoniecznie żywili pozytywne uczucia wobec nas. Wszak powstawało nowe państwo, na rzecz którego państwa-zaborcy zmuszone były oddać znaczną część zagrabionych w XVIII wieku terytoriów. Szczególnie boleśnie odczuły to głównie Niemcy i Rosja (Austro-Węgry, dziedziczące od 1867 roku państwowość trzeciego zaborcy, Austrii, rozpadły się w 1918 roku, z którymi niepodległa już Polska musiała toczyć batalie o granice i terytoria. Powstanie wielkopolskie, powstania śląskie, napięcia w relacjach polsko-litewskich oraz polsko-czeskich czy wreszcie wielka wojna z sowiecką Rosją, zakończona zwycięską Bitwą Warszawską w sierpniu 1920 roku – to fakty powszechnie znane z kart podręczników historii powszechnej.

Mniej uwagi na kartach tych podręczników poświęca się temu, co tworzyło realne fundamenty niepodległości, czyli renesansowi gospodarczemu. Musieliśmy go dokonać praktycznie własnymi siłami, licząc co najwyżej na dość ograniczone wsparcie sympatyzujących z Polską politycznie, ale odległych zachodnich mocarstw, Francji i Anglii, którym zwaliły się na głowę problemy związane z wyczuwalnym już nieuchronnym zmierzchem imperialnej polityki kolonialnej oraz odbudową swoich gospodarek po I wojnie światowej. O ile ewentualne pożyczki, czy to gotówkowe, czy w formie kredytów na zakup maszyn i urządzeń, oraz ułatwienia w pozyskiwaniu licencji należy uznać za ważny gest wsparcia, o tyle na podobne gesty nie można było liczyć w obszarze kadr dla gospodarki. Musiały być one tworzone w oparciu o ludzi urodzonych, wychowanych i wykształconych, ale też mających już jakieś rozpoczęte kariery zawodowe, w państwach zaborczych. Ich powiązania z instytucjami tych państw, nabyte nawyki, kontakty zawodowe i osobiste, zwyczaje, niejednokrotnie też poglądy polityczne, były schedą po jedynych dostępnych dla nich ścieżkach rozwoju osobistego i zawodowego. Włączenie się ich w budowane nieomal od podstaw nowe państwo polskie było dużym wyzwaniem i dla państwa, i dla nich samych.

Wyścig z czasem: nadrabianie zaległości zbrojeniowych bez zaplecza naukowego

Ważnym elementem odradzającej się po zaborach polskiej gospodarki był przemysł zbrojeniowy, w którym z oczywistych względów upatrywano w nim jeden z podstawowych gwarantów suwerenności. Choć po armiach państw zaborczych pozostało na polskich ziemiach trochę sprzętu i uzbrojenia, które nie zużyło się lub nie przepadło w czasie wojny, to niewiele to rozwiązywało. W trakcie czteroletniej wojny w dziedzinie uzbrojenia i taktyki działań nastąpiło szereg ewolucyjnych przyspieszeń rozwoju technicznego, ale też i szereg rewolucji. Były nimi pojawienie się nowej kategorii uzbrojenia, jakim była broń pancerna, głównie czołgi, ale także dynamiczny rozwój lotnictwa i ukształtowanie się w jego obrębie wyspecjalizowanych kategorii sprzętu.

Podobne skokowe zjawiska rozwojowe nastąpiły podczas wojny i bezpośrednio po nich, chociażby w dziedzinie uzbrojenia morskiego, łączności radiowej czy kryptografii. Polska, dziedzicząc po zaborcach nieco uzbrojenia, musiała nadrabiać dystans wobec państw dysponujących nie tylko budowanym od czasów rewolucji przemysłowej i bogatym w doświadczenia i wiedzę, potencjałem wytwórczym w przemyśle, ale też, a może przede wszystkim – potencjałem ludzkim: dobrze wykształconymi inżynierami i technikami, instytucjami naukowymi, uczelniami technicznymi i szkolnictwem zawodowym. Na takim fundamencie można było w miarę spokojnie budować rozwój.

Czym był Centralny Okręg Przemysłowy i jak zmienił gospodarkę II RP?

Polska takiego fundamentu nie miała, a jeśli miała, to różne jego fragmenty w różnych częściach kraju. One dla zaborców były przecież peryferiami, a w peryferia swoich imperiów niezbyt chętnie inwestowali – w celu ich cywilizacyjnego wzmocnienia i rozwoju – Niemcy, Rosjanie czy Austriacy. Choć każde z państw zaborczych prowadziło nieco inną politykę w stosunku do zagarniętych terytoriów, to jedna zasada była wspólnym mianownikiem: te peryferia zaborcy rozwijali na tyle, na ile zwiększało to możliwości ich eksploatowania z korzyścią dla siebie, a nie dla zamieszkujących je mniejszości narodowych czy etnicznych.

Wielokrotnie mieliśmy okazję przywoływać spektakularny przykład Centralnego Okręgu Przemysłowego, stworzonego wyłącznie polską myślą i działaniem. Zwracaliśmy każdorazowo uwagę nie tylko na niezwykle ambitną myśl-ideę, ale także na w znacznym stopniu zmaterializowaną strukturę gospodarczą o wielkiej skali, która – choć nieukończona, bo dzieło miało zaistnieć w pełnym formacie w 1942 roku – zmieniła strukturę społeczną i gospodarczą na znacznym obszarze II RP. I w pewnym stopniu – choć nie w takim, jaki wynikał z realnych potrzeb – wpłynęła na naszą gotowość obronną w 1939 roku.

Dwa zdania przypomnienia: pierwszą misją COP była likwidacja pustki gospodarczej obejmującej centralny obszar kraju na terenie czterech województw: kieleckiego, krakowskiego, lubelskiego i lwowskiego, czyli 46 powiatów o powierzchni 59 951 kilometrów kwadratowych. Stanowiło to blisko 15,4 proc. ówczesnej powierzchni kraju, w 1938 roku mieszkało tu 5,764 mln mieszkańców, spośród których od 400 tys. do 700 tys. stanowiło tzw. prosty nadmiar siły roboczej.

Drugą misją było zasadnicze wzmocnienie narodowego potencjału obronnego państwa poprzez pozyskanie i ulokowanie w tzw. trójkącie bezpieczeństwa, w widłach Wisły i Sanu oraz Karpat, nowoczesnych fabryk zdolnych zaopatrzyć Wojsko Polskie w broń, amunicję, sprzęt. Projektowano stworzenie od podstaw łącznie 17 zakładów oraz znaczną rozbudowę już istniejących fabryk, a także – co jest prawidłowością nawet i obecnie w tak wielkich programach inwestycyjnych – liczne inwestycje prywatne.

Nowoczesne zagłębie przemysłowe COP i wznoszenie nowej infrastruktury

Region ten miał stanowić skupisko przemysłu lotniczego, fabryk artyleryjsko-amunicyjnych oraz hut produkujących nowoczesne stale dla innych fabryk zbrojeniowych, zajmujących się wytwarzaniem broni artyleryjskiej różnych kalibrów i o różnym przeznaczeniu, stali pancernych, samolotów i silników lotniczych oraz, docelowo, produkcją aluminium, amunicji, opon itd. Wśród miast objętych planem znajdowały się, oprócz nieistniejącej jeszcze wówczas Stalowej Woli, także Sandomierz, Mielec, Tarnobrzeg, Tarnów, Dębica, Dęba, Kraśnik, Rzeszów oraz ośrodki tzw. Staropolskiego Okręgu Przemysłowego ze Starachowicami, Ostrowcem Świętokrzyskim i Skarżyskiem-Kamienną. Na potrzeby tego zagłębia przemysłowego miały pracować budowane od podstaw elektrownie, m.in. w Stalowej Woli i w Rożnowie.

Miało tu powstawać rocznie m.in. ponad 70 tysięcy ton stali, ponad 37 tysięcy ton wyrobów walcowanych, w tym ok. 13 tysięcy ton blach, wśród których ważną pozycję stanowiły płyty pancerne, a także inne wyroby metalurgiczne. W 1939 roku zdolność produkcyjna wszystkich COP-owskich fabryk na rzecz polskiej armii określono m.in. na 250 ciężkich karabinów maszynowych, 75 armat przeciwpancernych, 41 dział przeciwlotniczych. Docelowe roczne zdolności produkcyjne samych tylko Zakładów Południowych w Stalowej Woli określano na 480 dział polowych kal. 75 i 100 mm, 48 dział kal. 105 mm, 72 dział kal. 155 mm, a także 16 luf dział 75 mm, 32 lufy kal. 100 mm i 12 luf kal. 155 mm i bliżej nieokreślone liczby luf do działek 37 i 40 mm. Do dnia wybuchu wojny nie zdołano uruchomić wszystkich założonych programów produkcyjnych. Według założeń, w 1942 roku zakłady COP były w stanie uzbroić w nowy sprzęt – nie licząc sprzętu np. dla lotnictwa czy wojsk innego rodzaju – dwie dywizje piechoty w ciągu miesiąca, zatem na przestrzeni pozostałej do 1942 roku efekt modernizacyjny WP musiałoby odczuć…

Z podziemnej działalności do sejmowego uchwalenia przełomowego planu gospodarczego

Powszechnie za „ojca COP” uznaje się ówczesnego wicepremiera i ministra skarbu w latach 1935-1939 Eugeniusza Kwiatkowskiego. Swoją edukację na poziomie wyższym odbywał początkowo w należącym podówczas do Rosji Lwowie, na Wydziale Chemii Technicznej tamtejszej Politechniki. Kiedy matka zorientowała się w jego „nadaktywności” w działalności patriotycznej i niepodległościowej, z obawy o represje ze strony władz carskich przeniosła go w 1910 roku na dalsze studia na wydziale chemicznym Königlich Bayerische Technische Hochschule w Monachium, skąd w 1913 roku powrócił jednak do Lwowa i tam rozpoczął pracę. Nie tylko pracę, ale i działalność w niepodległościowej konspiracji, która doprowadziła go aż do wstąpienia w szeregi Legionu Wschodniego. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę stał się aktywnym i kreatywnym działaczem gospodarczym, osiągając pozycję wicepremiera odpowiedzialnego za gospodarkę. Jednym z jego osiągnięć była, poza budową Gdyni, właśnie idea COP. Zapoczątkowało ją złożone jesienią 1936 roku słynne memorandum, które zrodziło plan budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego, przyjęty przez Sejm 4 lutego 1937 roku.

Zapomniani twórcy koncepcji COP i początki dzisiejszej Stalowej Woli

Wcześniej, warto nadmienić, 9 stycznia tego roku, w kancelarii notarialnej Karola Hottingera w Warszawie zawarto umowę pomiędzy przedstawicielami dwóch państwowych organizmów gospodarczych, Huty „Pokój” Śląskich Zakładów Górniczo-Hutniczych SA oraz Towarzystwa Starachowickich Zakładów Górniczych SA. Założyły one spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością o nazwie „Zakłady Południowe sp. z o.o. w Nisku”. Tak narodziła się późniejsza Stalowa Wola, bez której nie sposób wyobrazić sobie dziś, po tylu latach, polskiego przemysłu zbrojeniowego…

Wybór Niska jako miejsca ulokowania siedziby spółki nie był dziełem przypadku. Wskazanie lokalizacyjne dla przyszłych Zakładów Południowych poprzedzone było dokonanymi już w sierpniu 1936 roku – a więc jeszcze przed podjęciem decyzji przez Sejm – komisyjnymi wizytacjami rozległego obszaru w widłach Wisły i Sanu przez zespół pod kierownictwem Marcelego Siedlanowskiego.

Powróćmy na chwilę do memorandum. Choć część badaczy dziejów jednoznacznie przypisuje wiodącą rolę w jego powstaniu Kwiatkowskiemu, inna część historyków jest zdania, że nie do końca jest to zgodne z faktami. Za prawdziwych ojców COP uznają oni bowiem faktycznych twórców dokumentu, braci Władysława i Pawła Kosieradzkich. W odróżnieniu od E. Kwiatkowskiego obaj byli już wykształceni w niepodległej Polsce.

Pierwszy z nich, rocznik 1905, miał zaledwie 13 lat, kiedy odradzała się Polska. Był wybitnym prawnikiem, absolwentem Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie, gdzie zdobył tytuł doktora praw. Został rozstrzelany przez Niemców 6 sierpnia 1944 roku, w czasie Powstania Warszawskiego. Jego brat, Paweł, rocznik 1903, studiował na Wydziale Mechanicznym Politechniki Warszawskiej. Po udziale w Bitwie Warszawskiej przeszedł do przemysłu zbrojeniowego, pracując m.in. w Fabryce Karabinów, gdzie opracował i wdrożył wiele innowacyjnych technologii, niektóre były prekursorskie na skalę europejską. Za współautorstwo memorandum, które uznano za najlepsze z serii opracowań na temat budowy Okręgu, w 1937 roku został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.

Marceli Siedlanowski i jego rola w utworzeniu oraz kierowaniu Zakładami Południowymi

Wspomniany wcześniej Marceli Siedlanowski, związany z tymi wielkimi ideami od narodzin koncepcji COP i Zakładów Południowych, reprezentował starsze pokolenie patriotycznych menedżerów przemysłowych. Urodzony w 1894 roku, studiował na wydziale mechanicznym Politechniki w Petersburgu. Zdążył wziąć udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Jak wspomnieliśmy, od 1936 roku przewodniczył komisji, która wybierała lokalizację pod budowę Zakładów Południowych w obecnej Stalowej Woli, a następnie plan budowy doprowadził do realizacji, będąc od 1 kwietnia 1937 roku dyrektorem naczelnym i prezesem zarządu Zakładów Południowych. Przez czas budowy był jednocześnie prezesem zarządu spółki i dyrektorem huty Baildon. W czerwcu 1939 roku, kiedy ZP oficjalnie uruchomiono, poświęcił się im bez reszty, kierując nimi aż do 8 września 1939 roku, do ogłoszenia ewakuacji ZP. Niedługo później, 14 września, Zakłady zajęli Niemcy…

Czy to inżynier Ludwik Tołwiński był autorem nazwy Stalowa Wola?

Tę samą generację reprezentował Ludwik Tołwiński, rocznik 1890, absolwent Politechniki Petersburskiej, znakomity inżynier budownictwa. Do 1920 roku, do powrotu do Polski, budował kolej na Syberii. W wolnej Polsce odpowiadał m.in. za budowę Centralnych Składów Amunicyjnych w Regnach, kierował robotami w Centralnych Składach Amunicji w Stawach (pod jego kierunkiem zbudowano m.in. 60 schronów amunicyjnych i pięć budynków dla oficerów i podoficerów). Był zawsze tam, gdzie powstawały ważne dla bezpieczeństwa kraju obiekty – w Dęblinie, Puławach, Inowrocławiu, Warszawie, w obrębie twierdzy Brześć. Ostatnim dziełem jego życia są Zakłady Południowe. Niektóre źródła podają, że to on, a nie gen. Tadeusz Kasprzycki, jest autorem nazwy Stalowa Wola dla huty i dla miasta. Zmarł nagle w lipcu 1938 r., w wieku zaledwie 48 lat. Zdążył jeszcze doczekać się pierwszych zmontowanych w Stalowej Woli armat, ale nie doczekał ani uroczystego otwarcia i poświęcenia ZP (14 czerwca 1939 roku), ani nawet pierwszego spustu stali dokonanego 5 września 1938 roku.

Generację „pośrednią”, czyli urodzonych jeszcze pod zaborami, ale wykształconych już w Niepodległej inżynierów reprezentuje Janusz Tymowski, rocznik 1902, zatem w czasie odzyskiwania niepodległości – 16-latek. Po ukończonych w roku zamachu majowego (1926) studiach na kierunku mechanicznym Politechniki Warszawskiej i praktyce w Paryżu, od 1927 roku związał się z polskim przemysłem zbrojeniowym. Pracował m.in. w fabrykach broni w Radomiu i w Warszawie oraz w fabryce amunicji w Rembertowie, aby w 1937 roku związać się z Zakładem Mechanicznym ZP, czyli dzisiejszą Hutą Stalowa Wola, i pracować w nim aż do września 1939 roku.

Podobnych kolei losu zawodowego doświadczył inny inżynier, zasłużony wyjątkowo dla dzisiejszej HSW, Aleksander Uklański, rocznik 1901. Rozpoczął studia na Politechnice Warszawskiej, ale przerwał je decydując się wstąpić do wojska i pójść na wojnę polsko-bolszewicką, w której uczestniczył m.in. jako członek załogi pociągów pancernych. W 1921 roku powrócił na politechnikę, aby ukończyć ją w 1926 roku. Po studiach pracował m.in. w szwajcarskiej fabryce turbin parowych Brown-Boveriw Baden, a następnie jako szef jej polskiego biura w Warszawie. Z Zakładami Południowymi w Stalowej Woli związał się w 1938 roku, kiedy został mianowany kierownikiem tworzonego właśnie Wydziału Turbinowego. Niestety, do wybuchu wojny produkcji seryjnej turbin nie zdążono uruchomić. Po wojnie, zanim przeszedł na dobre do pracy naukowej, inż. Uklański, jak odnotowują stalowowolskie źródła, był inicjatorem i współtwórcą samorządu Stalowej Woli.

Postacią szczególną w tym panteonie ludzi, których życie ukształtowała Niepodległość, i którzy swoim życiem nadali tej Niepodległości głęboki sens, jest inż. Bronisław Chudzyński, postać częstokroć pomijana, lokowana jakby w szerokim tle wielkiego pejzażu wspaniałych dokonań międzywojnia, a może nawet zapominana. Tymczasem jest on faktycznie jednym z „ojców-założycieli” Zakładów Południowych, czyli dzisiejszej HSW.

Urodził się w 1880 roku, po gimnazjum w Warszawie studiował na wydziale mechanicznym Politechniki w Rydze, gdzie uzyskał dyplom inżyniera technologa, ale gdzie również zaangażował się w działalność studenckiej organizacji „Arkonia”, zwalczającej próby rusyfikacji i germanizacji polskiej młodzieży. To było środowisko przede wszystkim potomków zesłańców po Powstaniu Styczniowym, silnie naznaczonych ideałami niepodległościowymi.

Swą zawodową karierę zaczynał in Rosji, pracował przy budowie kolei w Kramatorsku, elektrowni w Petersburgu, montował generatory na okrętach, m.in. nowo budowanych pancernikach, w stoczni w Nikołajewie. Do odrodzonej Polski powrócił w 1919 roku. Zanim w 1936 roku związał się na całe życie ze Stalową Wolą (której wtedy formalnie jeszcze nie było…), pracował m.in. w Starachowicach, w Zagłębiu i na Śląsku.

Najpierw pracował przy koncepcji tworzenia Zakładów Południowych, a w 1937 roku trafił do biura technicznego budowanych Zakładów Południowych, działającego początkowo przy Hucie Baildon. Po przyjeździe na budowę Zakładów i miasta został naczelnym kierownikiem budowy Zakładów Południowych. Kierował (źródła mówią, że wyjątkowo sprawnie) budową najważniejszych w tym czasie obiektów produkcyjnych, Zakładu Hutniczego i Zakładu Mechanicznego. Z różnych powodów kilkukrotnie musiał ze Stalowej Woli wyjeżdżać, ale zawsze wracał, nawet już po ogłoszeniu ewakuacji ZP 8 września 1939 roku.

Nie miał zamiaru, jak większość patriotycznie nastawionych byłych pracowników ZP, pracować dla niemieckiego okupanta, kiedy ZP stały się częścią Hermann Goering Werke. Ze względów bezpieczeństwa przeniósł się na wieś, ale w 1941 roku znów wyjechał, tym razem daleko, do Mińska Mazowieckiego, aby powrócić do miasta w sierpniu 1944 roku, po jego wyzwoleniu. Był jednym z pierwszych, którzy zgłosili chęć powrotu do pracy. Podjął pracę jako główny inżynier, był zastępcą dyrektora Huty w okresie, kiedy zrujnowane i rozszabrowane Zakłady Południowe (taka nazwa obecnej HSW obowiązywała do 20 marca roku 1948) starano się ponownie uruchomić. Wymagało to nie tylko uprzątnięcia terenu Zakładów, ale też inwentaryzacji braków w jego wyposażeniu, wymyślenia sposobu, w jaki Zakłady mogłyby odzyskać sprawność wystarczającą do tego, aby spełniać rolę zaplecza remontowego dla potrzeb frontu, który od sierpnia 1944 roku do stycznia 1945 roku zatrzymał się na linii odległej o raptem 30 km Wisły, gdzie trwały walki m.in. na przyczółku baranowsko-sandomierskim, i skąd ściągano na zaplecze sporo uszkodzonego w tych walkach sprzętu.

5 stycznia 1945 roku oficjalnie, z udziałem ówczesnego ministra Hilarego Minca, wznowiono pracę Zakładów, w których B. Chudzyński objął stanowisko dyrektora naczelnego. Na bardzo krótko…

W archiwum zasobu kadrowego HSW, w co trudno uwierzyć, zachowała się do dziś w doskonałym stanie teczka personalna Bronisława Chudzyńskiego z kompletem oryginalnych dokumentów z całego okresu jego pracy w firmie. Lektura tych dokumentów jest wręcz fascynująca. Znaleźć można wśród nich list, jaki we wrześniu 1945 roku B. Chudzyński napisał do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

„Aresztowani pracownicy, zasłużeni fachowcy, przyczynili się do uruchomienia naszych Zakładów, które ze względu na zbrojeniowy charakter pracują wyłącznie na potrzeby Armii Czerwonej i Wojska Polskiego. Ich aresztowanie postawiło nasze Zakłady w bardzo trudnym położeniu. Powrót ich do pracy byłby bardzo pożądany (…) Przyczyny aresztowania, wyniki śledztwa czy ewentualnych wyroków nie są nam znane, gdyż od chwili aresztowania tak Zakłady, jak i rodziny nie dostały żadnych wiadomości. Nie jest nam znane miejsce ich pobytu” – pisał Chudzyński. Wśród osób, za którymi się wstawił, były m.in. takie nazwiska jak Dąbek, Goryczko, Hansen, Jaśkiewicz, Maślach, Nejman, Nowakowski, Piekarski, Radźwicki… Łącznie ze Stalowej Woli NKWD „zniknęło” 43 osoby, głównie dawnych pracowników Zakładów.

Odpowiedzi na interwencyjne pisma nie było. Z dzisiejszej perspektywy, wzbogaconej o wiedzę o tym, czym były te lata, takie wystąpienie dyrektora odczytujemy jako przejaw skrajnej naiwności, może nawet infantylnego idealizmu i wiary w istnienie prawa rozumianego najprościej jak można.

Chudzyński, wychowany w głęboko patriotycznym domu, bo wywodzący się z konserwatywnej, obciążonej takimi „zasadami”, ziemiańskiej rodziny, coraz bardziej rozumiał, że on do tej nowej rzeczywistości nijak nie pasuje. Docierały do niego sygnały, że aresztowanych pod bzdurnymi zarzutami wywieziono daleko na Wschód, że jeden z nich, inżynier Jaśkiewicz, jego bliski znajomy, zmarł. Zaufanym mawiał, że nie chce już żadnego kontaktu z tymi, którzy przyszli rządzić. Miał spodziewać się, że lada dzień przyjdzie, w najlepszym przypadku, jego odwołanie, jeśli nie coś gorszego. W rozmowach z najbliższymi, zaufanymi przyjaciółmi, nie krył swoich nastrojów. –Modlę się o śmierć – miał mawiać. Ci, którzy go z tamtych czasów znali, mówią, że on był z tych, którzy do końca trzymali się prosto. Nigdy nie zapisał się do PPR, choć go brutalnie naciskano w tej sprawie.

Na moment powróćmy do wątku związanego z kadrami dla nowoczesnego przemysłu. B. Chudzyński był tym, który to doceniał jak mało kto. Kiedy objął stanowisko dyrektora ZP, jego oczkiem w głowie stał się powrót do przedwojennego jeszcze systemu kształcenia zawodowego na potrzeby przemysłu. Wtedy to bowiem, wraz z rozbudową Zakładów Południowych i ich uruchomieniem, Zarząd postanowił zorganizować własne szkolnictwo zawodowe.

Już w 1938 roku dyrekcja ZP zwróciła się do Lwowskiego Kuratorium Oświaty o wydanie zezwolenia na uruchomienie dwóch szkół prywatnych: 2-letniej Szkoły Dokształcającej przeznaczonej dla młodzieży pracującej w wieku 16-18 lat i uczniów z hufców junackich oraz 3-letniego Gimnazjum Mechanicznego dla uczniów po 7-klasowej szkole powszechnej. Już z początkiem września rozpoczęto naukę. Szkoła miała swoją siedzibę w hali Zakładu Mechanicznego (późniejsze M-2). W pierwszym roku w Gimnazjum Mechanicznym naukę rozpoczęło 58 uczniów. W miesiącach letnich 1939 roku powołano do życia trzecią szkołę na terenie Zakładów Południowych – Liceum Mechaniczne. Dokonano nawet naboru uczniów, lecz szkoła nie rozpoczęła nauki z powodów oczywistych…

Jako dyrektor ZP od 1945 roku Chudzyński, doceniający znaczenie kadr, dążył do odtworzenia dawnego mechanizmu kształcenia pracowników dla potrzeb Zakładów. Częściowo mu się udało. Ale nie tylko to. Chudzyński czuł się na tyle mocno związany ze Stalową Wolą, że wchodził bardzo głęboko w sprawy środowiska. Jeszcze przed wojną zabiegał o budowę w mieście (osiedlu) kościoła. Jeszcze przed wojną został m.in. przewodniczącym Komitetu Budowy Kościoła, z jego inicjatywy 14 maja w 1939 roku odbyło się pierwsze spotkanie Komitetu Organizacyjnego Budowy Kościoła w biurze Zakładów Południowych.

Skończyło się na niczym. Stalowa Wola, już przed wojną spore osiedle-miasto, nie miało swojej świątyni, doczekało się jej dopiero w roku… 1943, kiedy poświęcono obecny kościół pw. św. Floriana. Był to drewniany, modrzewiowy kościółek z „napoleońskiego” 1812 roku, przeniesiony do Stalowej Woli z odległej o ok. 20 km miejscowości Przyszów-Stany, którą niemieckie władze okupacyjne wysiedliły, bo została włączona w obręb poligonu dla potrzeb Luftwaffe. Niemieckie władze pozytywnie odpowiedziały na starania pracowników Zakładów, zezwoliły na rozbiórkę kościoła i jego przeniesienie do Stalowej Woli. W dniu jego uroczystego poświęcenia, 12 grudnia 1943 roku, w lesie w okolicy elektrowni te same władze zarządziły rozstrzelanie 10 pracowników Zakładów, podejrzewanych o działalność konspiracyjną. Zamordowani zostali: m.in. Aleksander Chwastnikow, Antoni Holeksa, Marian Januszek, Kazimierz Kazimierczak, Franciszek Kata, Piotr Muszyński, Czesław Olszewski, Antoni Ochędzan, Ludwik Piecha oraz Wiesław Zagoździński…

Po wojnie Chudzyński też nie odpuszczał tego rodzaju działalności, którą można określić mianem społecznej. Należał do Komitetu Budowy Mauzoleum na cmentarzu komunalnym. Notabene tym, którego lokalizację wskazały w 1944 roku niemieckie władze okupacyjne, jako że w przedwojennych planach w tym miejscu miał być wybudowany duży szpital na potrzeby całego COP. Niemcy postanowili inaczej: nie tylko ustalili lokalizację funkcjonującego do tej pory cmentarza (na nim jest ok. 15-18 tys. grobów), ale też zablokowali przekazanie cmentarza kościołowi.

Chudzyńskiego wyrzucono ze stanowiska dyrektora. On się tego spodziewał i, w pewnym sensie, oczekiwał. Przeniósł się, w sensie mentalnym, w inne przestrzenie. W tym okresie ujawnił swoją życiową pasję: twórczość. W wolnych chwilach siadał w swym ogródku i malował widoki powstającego miasta i Huty. W kilka miesięcy, jakby przeczuwając zbliżającą się śmierć, ale i korzystając z resztek – jak oceniał – swojej osobistej wolności w coraz bardziej zniewolonej rzeczywistości – stworzył około 50 prac, przedstawiających pejzaż przemysłowy Stalowej Woli oraz miasta.

Do niedawna w gabinecie biurowca dyrekcyjnego Huty Stalowa Wola (obecnie obiekt należy do miasta) znajdowało się osiem tego typu prac, które przetrwały dziejowe zawieruchy. Wszystkie są sygnowane pełnym nazwiskiem twórcy oraz w większości także datą wykonania – od maja do czerwca 1946 r. Przedstawiają fragmenty osiedla mieszkaniowego, „pracownika obsługującego maszynę tokarską”, a także obiekty przemysłowe. Akwarele – jak oceniają specjaliści z Muzeum Regionalnego w Stalowej Woli, wykonane są niezwykle drobiazgowo, zdradzają techniczne wykształcenie ich twórcy oraz – to już jest opinia specjalistów dziedziny twórczości plastycznej – niezwykłą pasję autora.

Stanowią ważny dokument ilustrujący urbanistyczny i przemysłowy rozwój Stalowej Woli w latach powojennych.

Na stalowowolskim cmentarzu komunalnym jednym z pierwszych pochówków jest ten, z roku 1946. To miejsce ostatniego spoczynku Bronisława Chudzyńskiego… Na skromnym nagrobku widnieje napis wykonany w stylu art deco:„śp. dyrektor inż. Bronisław Chudzyński, filister korporacji „Arkonia”, budowniczy i pierwszy honorowy obywatel Stalowej Woli, zasnął w Panu dn. 1 VIII 1946 r. przeżywszy lat 66”.

Data śmierci Chudzyńskiego to dokładnie druga rocznica wyzwolenia Stalowej Woli. Bronisław Chudzyński jest, co odnotowano w jego epitafium, pierwszym Honorowym Obywatelem Stalowej Woli.