Od Wyszehradu do Międzymorza Plus. Silna polityka regionalna w obliczu erozji ładu międzynarodowego

Zmieniła się też Europa. Gdyby 36 lat temu spytać statystycznego Polaka, Czecha, Słowaka czy Węgra o to, jak chciałby, żeby jego życie wyglądało, powiedziałby najpewniej „tak jak na Zachodzie”. My, ale też nasi przyjaciele z innych państw dawnego bloku wschodniego konsekwentnie do tego dążyliśmy. Wystarczy powiedzieć, że przecież to właśnie było jednym z głównych powodów, dla których nasze państwa współtworzyły Grupę Wyszehradzką, która miała być naszym wspólnym głosem w Europie i symbolem konsekwentnego niwelowania różnic względem partnerów zachodnich.

Dzisiaj widzimy, że ten obraz nie jest już tak idealny. Od kilkunastu lat Unia Europejska nie wypracowała konsekwentnej polityki migracyjnej, a południe i zachód wspólnoty ponoszą obecnie ogromne koszty nieskutecznej polityki asymilacyjnej. Również kiedy spoglądamy na dane dotyczące rozwoju gospodarczego, to widzimy wyraźnie, że potencjał jest obecnie znacznie wyższy w naszym regionie. Kolejnym elementem jest bezpieczeństwo w naszym życiu codziennym, gdzie nawet pomimo fali migracyjnej z Północnej Afryki i Bliskiego Wschodu oraz presji od strony Rosji i Białorusi udało się naszym państwom uniknąć takich obrazów, jakie widzieliśmy przez ostatnie lata we Francji, Niemczech czy Hiszpanii.

Pierwszym krokiem w zrozumieniu naszej roli we współczesnej Europie jest fakt, że jako region nie jesteśmy jakimś uboższym kuzynem, ale partnerem, który jeszcze w pełni nie wykorzystał swojego potencjału, a który ma szansę odpowiednio wykorzystać toczące się zmiany.

Erozja dotychczasowego ładu

To, że na początku zostało wspomniane, że świat się zmienił, nie jest tylko prostym hasłem, ale rzeczywistością, z którą nie tylko Stany Zjednoczone od lat się nie mierzyły, ale również Europa. Na przestrzeni ostatnich kilkuset lat rywalizujące ze sobą mocarstwa zaciekle walczące o swoje strefy wpływów wywodziły się w większości z jednego wspólnego, europejskiego korzenia kulturowego. Czy mówimy tu o epoce wielkich odkryć geograficznych, rewolucji technologicznych, osiągnięć naukowych, wynalazków, filozofii, o prawie czy o zdolnościach wojskowych, to za każdym razem Europa i świat zachodni były w sercu tych wydarzeń. Generałowie w państwach europejskich czytali tych samych strategów – od Cezara po Clausewitza. Politycy czytali tych samych filozofów – od Platona po Kanta. Podświadomie rozumieliśmy to, co nasz sojusznik czy przeciwnik mógł zrobić wobec nas, ponieważ rywalizacja odbywała się tak naprawdę w jednym kręgu cywilizacyjnym.

Dziś, pierwszy raz od setek lat, ten układ jest inny: możemy w nim wyróżnić trzy kluczowe ośrodki i ich motywacje.

Świat zachodni, rozumiany jako Europa, Stany Zjednoczone i ich partnerzy w Azji i Ameryce Łacińskiej. W zdecydowanej większości chcieliby oni zachowania status quo i jak najmniejszych zmian w obecnym układzie międzynarodowym. Nie ma co jednak ukrywać, że Zachód od kilku lat zmaga się z wieloma kryzysami, na które nadal nie odnalazł skutecznego lekarstwa. Można też zauważyć, że Waszyngton stara się wyjść naprzeciw niektórym wyzwaniom. Działania w Ameryce Południowej, nowa strategia bezpieczeństwa, walki na Bliskim Wschodzie czy mierzenie sił z Chinami wskazują, że administracja Trumpa stara się nie tyle dostosować do zmian, co stwarzać je, choć nierzadko robi to z gracją słonia w składzie porcelany.

Drugi ośrodek to państwa, które wszelkimi sposobami dążą do rewizji aktualnego układu międzynarodowego. Na jego czele możemy wskazać dwa byty: Chiny i Federację Rosyjską. Oba przed laty upokorzone przez państwa zachodnie. Oba chcące odwrócić konsekwencje klęsk sprzed lat – rozpadu Związku Radzieckiego i przegranych wojen opiumowych. Do nich możemy doliczyć pomniejszych aktorów, którzy aktywnie współpracują z Moskwą i Pekinem, chociażby Koreę Północną czy Iran.

I jest jeszcze trzeci blok, który można określić jako państwa niezaangażowane. Powszechnie przyjęło się je nazywać Globalnym Południem. Nie chcą one zburzyć obecnego ładu światowego, ale mile by widziały jego głęboką reformę, tak by ich głos stał się bardziej słyszalny. Tu można wskazać Indie, Brazylię czy liczne państwa azjatyckie i afrykańskie.

W tym świecie musi odnaleźć się Europa, ale przede wszystkim musimy odnaleźć się my sami. Wziąć pod uwagę to, co dotychczas zbudowaliśmy, jakie mamy narzędzia, motywacje i co chcemy tak naprawdę stworzyć – nie w opozycji do NATO czy Unii Europejskiej, ale raczej w formie ich silnego i spójnego filaru.

Bezpieczeństwo, gospodarka, rozwój

Po 2021 roku nasz region zaczął się drastycznie zmieniać. Białoruś i Federacja Rosyjska rozpoczęły tzw. Operację Śluza, która miała zdestabilizować państwa wschodniej flanki NATO przed planowaną przez Moskwę wojną na Ukrainie. W grudniu tego samego roku Władimir Putin wydał jasny komunikat: należy dokonać zmiany dotychczasowego ładu międzynarodowego i zrealizować neoimperialne ambje Federacji Rosyjskiej w Europie. Przy okazji igrzysk olimpijskich w lutym 2022 roku Xi Jinping z kolei potwierdził „przyjaźń” rosyjsko-chińską, dając do zrozumienia, że oba państwa prowadzą tę samą rozgrywkę.

Raczej wszyscy pamiętamy te najgorsze tygodnie po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Setki tysięcy uchodźców na granicach, obawy o klęskę Ukrainy i o powrót Rosji do nowego koncertu mocarstw. Dla naszego regionu byłoby to tak naprawdę gwoździem do trumny, która w lutym 2022 roku niemal się domknęła. Tak naprawdę tylko zbieg wielu decyzji i zdarzeń sprawił, że Rosja nie osiągnęła swoich celów, a my dostaliśmy czas na wzięcie oddechu. Polska przekazała Ukrainie kilkadziesiąt procent posiadanego przez siebie sprzętu, grając niejako va banque, bez pewności, czy Kijów przetrwa. Podobnie postąpiły władze w Pradze. Niedługo później na Ukrainę wsparcie zaczęło płynąć coraz szerzej z innych państw. Pojawiła się też inicjatywa amunicyjna ze strony czeskiego rządu. To wszystko dało nam czas na przygotowanie się i odbudowanie własnego potencjału.

To, co powinna nam uświadomić wojna na Ukrainie, to też szeroko rozumiana wspólnota interesów. Doskonale widzieliśmy na przestrzeni ostatnich kilku lat, jak państwa Europy Środkowej i Wschodniej, ale też Północnej zaczęły postrzegać swoją rolę na Starym Kontynencie. Bliska współpraca regionalna, bardzo podobne, czy wręcz identyczne postrzeganie zagrożenia rosyjskiego i wreszcie wola przeniesienia środka ciężkości Sojuszu powinny być fundamentami tego rozumienia. Błyskawiczne dołączenie Finlandii i Szwecji do NATO jedynie potwierdziło te obserwacje.

Zagrożenie przestało być abstrakcyjne. Rosyjskie rakiety, drony, sabotaż infrastruktury, presja migracyjna i operacje w cyberprzestrzeni nie są już „scenariuszem wschodnim”, tylko codziennością wschodniej flanki. Incydenty z naruszeniem polskiej przestrzeni powietrznej we wrześniu 2025 roku i późniejsze działania sojusznicze, w tym operacja NATO Eastern Sentry, pokazały, że musimy być gotowi na wszelkie scenariusze.

Bezpieczeństwo regionu stało się dla nas już nie tylko politycznym frazesem, ale realnym celem politycznym, który sankcjonuje nasze być albo nie być. Obrona powietrzna i przeciwodronowa, amunicja, wojna w cyberprzestrzeni, ochrona infrastruktury krytycznej, mobilność wojskowa na osi północ–południe, paliwo operacyjne, obrona cywilna i odporność społeczna – te wszystkie potrzeby się ze sobą pokrywają. Co ważne – w tej kwestii pewne wzorce możemy czerpać od siebie nawzajem.

Jeszcze mocniej widać to w dwustronnych relacjach. Gdy po incydentach z dronami Czechy wysłały do Polski śmigłowce i żołnierzy, a później przedłużały obecność na wschodniej flance, stały się one dobrym przykładem współpracy na poziomie sojuszniczym, jak również wspólnego poczucia odpowiedzialności za region. Tego rodzaju fakty tworzą kapitał zaufania szybciej niż komunikaty po szczytach.

Drugim filarem, obok bezpieczeństwa, powinna być współpraca technologiczna i przemysłowa. Jako przykład niech posłuży niedawne porozumienie Czechoslovak Group i Polskiej Grupy Zbrojeniowej z marca 2026 roku – amunicja, platformy lądowe, napędy dla bezzałogowców i pocisków, wspólne wchodzenie w programy unijne i natowskie – pokazujące, gdzie leży realny potencjał. A przecież, mówiąc o bezpieczeństwie regionalnym, mówimy o znacznie szerszej współpracy – od Bułgarii, przez państwa bałtyckie po Finlandię i Szwecję.

Wreszcie trzeci element współpracy to komunikacja na osi północ–południe, która dopiero w ostatnich latach zaczęła coraz bardziej zyskiwać na znaczeniu strategicznym i ekonomicznym. Z polskiej perspektywy ważnymi projektami w tym aspekcie były chociażby trasy Via Carpatia i Via Baltica, ale to nie wszystko, bo przecież przykłady można mnożyć: od tych typowo na użytek cywilny, jak na przykład odtworzenie bezpośredniego połączenia kolejowego z Polski, przez Czechy, Austrię i Słowenię do Chorwacji, po projekty istotne ze względów strategicznych.

Podczas tegorocznego szczytu NATO w Ankarze sekretarz generalny Mark Rutte ogłosił jedną z najważniejszych decyzji dla bezpieczeństwa wschodniej flanki. Sojusznicy zatwierdzili historyczną inwestycję o wartości 27 miliardów euro w modernizację i rozbudowę wojskowego łańcucha dostaw paliw.

Przykłady można tu mnożyć, ale tendencja jest bardzo widoczna. Europa Środkowa, Wschodnia i Północna tworzą, czasem mniej, czasem bardziej świadomie, spójny i coraz sprawniej funkcjonujący system, który w ramach NATO i UE opiera się na już istniejących filarach, o których zapomnieć nie można, a to przecież one, z tylnego siedzenia, nadają tym projektom rozpęd.

Bukaresztańska Dziewiątka jest trzonem bezpieczeństwa wschodniej flanki NATO. Ma ona też potencjał do rozszerzenia o nordyckich partnerów. Tu warto przypomnieć, że z taką inicjatywą, już w dniu inauguracji, wyszedł prezydent Karol Nawrocki, sugerując, że Szwecja i Finlandia mogłyby dołączyć do tego formatu. Ironią historii w kontekście Grupy B9 jest fakt, że inicjatywa miała być odpowiedzią na poczucie państw regionu, że są członkami NATO drugiej kategorii. Zwłaszcza po wydarzeniach na Ukrainie z 2014 roku. Dziś z kolei te państwa stanowią punkt odniesienia dla Sojuszu.

Inicjatywa Trójmorza spaja projekty infrastrukturalne, technologiczne i z zakresu bezpieczeństwa energetycznego. Może stanowić też kartę przetargową w rozmowach z Amerykanami o bezpieczeństwie regionu, gdy mowa o łańcuchach dostaw amerykańskiego LNG. Ta opcja w szczególności mogłaby się przysłużyć takim państwom jak Słowacja i Węgry, które są znacznie uzależnione od surowców pochodzenia rosyjskiego. W przypadku Budapesztu mowa tu o około 60% gazu pochodzenia rosyjskiego. Z kolei dla Bratysławy to około 1/3 całości importu. Oba państwa natomiast mają szansę skutecznej dywersyfikacji – Słowacja dzięki połączeniom z Polską, a Węgry m.in. poprzez połączenia z Chorwacją. Natomiast całość wymaga nie tylko czasu, ale i woli politycznej.

Ostatnia to Nordycko-Bałtycka Ósemka, która jest szczególnie ważna dla naszych bałtyckich partnerów, ale też Polska zbliżyła się w ostatnim czasie do tego formatu w ramach wspólnych interesów na Bałtyku.

Te trzy organizacje, idąc oddzielnymi torami, tak naprawdę same się uzupełniły w swoich celach i w większości odpowiadają potrzebom naszego regionu. Ja wraz z moim współautorem książek, w pewnym nawiązaniu do jednej z idei polskich myślicieli na przestrzeni lat, nazwaliśmy ją „Międzymorzem Plus”. Sama ta koncepcja w pierwotnym założeniu była zbyt polonocentryczna i nigdy nie doczekała się odpowiednich fundamentów do jej przekucia w rzeczywistość. W XIX wieku była próbą ratowania tożsamości po zaborach. Z kolei w 20-leciu międzywojennym nieskonkretyzowanym pomysłem na zrównoważenie sił w Europie Środkowej. Choć popieranym przez stronę francuską – premier Georges Clemenceau liczył, że uda się stworzyć kordon sanitarny z państw regionu, który będzie działać odstraszająco na Związek Sowiecki i państwo niemieckie.

Dziś sytuacja wygląda zgoła inaczej. Polska i państwa regionu są w zupełnie innym położeniu politycznym i ekonomicznym niż przed stu laty. Choć zrządzeniem losu pozostał fakt, że zagrożenie ze wschodu ponownie przybrało na sile. Jednak obecnie naszą, rozumianą jako wschodnia flanka NATO, percepcję zagrożeń dzielą również państwa nordyckie, co wcześniej nie było taką oczywistością. Wspólny teatr działań i poczucie wspólnoty interesów same pozwoliły odżyć koncepcji ściślejszej współpracy regionalnej. Dlatego też w naszej wizji pojawił się ten „plus”, który pokazuje, że myślenie o bezpieczeństwie od basenu Oceanu Arktycznego, przez Morze Bałtyckie po Morze Czarne jest bardzo do siebie zbliżone.

Polska, Czechy oraz pozostali nasi partnerzy z wyżej wymienionych formatów – my wszyscy mamy przed sobą trudne zadanie: napisanie wielkiej strategii dla naszych wspólnych interesów. Z tym że właśnie tandem polsko-czeski ma tutaj do odegrania szczególną rolę. Nasze dwa państwa mają już całą listę wspólnych inicjatyw: to m.in. umowa o współpracy obronnej, współpraca cybernetyczna Dowództwa Komponentu Wojsk Obrony Cyberprzestrzeni z czeskim Velitelství informačních a kybernetických sil, wsparcie śmigłowcowe i lądowe po incydentach dronowych, grupa bojowa V4 z perspektywą czeskiego framework nation w 2028 roku, rosnąca kooperacja PGZ–CSG, wspólny interes w programach unijnych jak SAFE i ASAP oraz w natowskim systemie paliwowym na wschodzie.

Oczywiście nie jest tak, że to jedyna tak zacieśniona współpraca pomiędzy Polską a krajami z obszaru Międzymorza. Warszawa bardzo blisko kooperuje przecież z partnerami bałtyckimi: przesmyk suwalski, grupy bojowe, system umocnień Tarcza Wschód nawiązujący do Baltic Defence Line, wspólne dowództwo w Elblągu. Z Rumunią z kolei jest partnerstwo strategiczne i obecność w grupie bojowej. Natomiast w regionie trudno wskazać drugą parę państw, które w tak krótkim czasie zawarły jednocześnie umowę międzyrządową o współpracy w dziedzinie obronności (Polska i Czechy podpisały ją w Pradze 3.06.2022 roku), kontynuują stałą obecność swoich przedstawicieli w dowództwach wielonarodowych struktur NATO na terenie swoich krajów (Wielonarodowy Korpus Północno-Wschodni oraz Wielonarodową Dywizję Północny-Wschód), udzieliły sobie realnego wsparcia po incydencie granicznym (wejście rosyjskich dronów w polską przestrzeń powietrzną) i gdzie doszło do nawiązania ramowej współpracy przemysłowej dwóch największych grup zbrojeniowych Europy Środkowej (CSG i PGZ). To właśnie czyni relację polsko-czeską najbliższym dostępnym wzorcem dla reszty partnerstw w ramach Międzymorza Plus.

Niezależnie od tego, jaka będzie przyszłość NATO i Unii Europejskiej, niezależnie od tego, kto będzie rządził w Berlinie, Londynie i Waszyngtonie, pewne filary naszej polityki powinny być niezmienne. Nie ma co do tego wątpliwości, że powinny być to rozwój i bezpieczeństwo.

Kryzys to szansa

Obecna polityka Federacji Rosyjskiej, a także reorientacja polityki Stanów Zjednoczonych sprawiają, że Europa, a tym samym my musimy się liczyć ze zmieniającą się rzeczywistością. Trzeba sobie powiedzieć otwarcie, że mało prawdopodobny jest scenariusz, w którym Rosja podąży drogą Związku Radzieckiego i rozpadnie się na kilkanaście czy kilkadziesiąt republik. Nie zrezygnuje ona też z agresywnego kursu. Nie ma możliwości, że po zawarciu rozejmu lub zakończeniu walk na Ukrainie jej fabryki staną, a żołnierze powrócą do życia codziennego. To raczej myślenie życzeniowe. Niestety Moskwa pozostanie realnym zagrożeniem dla regionu tak długo, jak długo będzie wierzyć w odbudowę swojego imperium. Nie można też wykluczać, że w przypadku braku osiągnięcia założonych w „operacji specjalnej” celów skieruje ona swoje zainteresowanie w kierunku Kaukazu lub będzie chciała sobie zrekompensować niepowodzenia na Ukrainie ostatecznym wchłonięciem Białorusi w ramach umowy o Państwie Związkowym. Dla całego naszego regionu są to opcje bardzo niekorzystne, a dla państw bałtyckich oznaczają wzrost bezpośredniego zagrożenia.

Należy brać też pod uwagę zmiany rządów w naszych krajach oraz u zachodnich sąsiadów. Zmiany w Paryżu, Berlinie i Londynie w najbliższych latach mogą przynieść całkowite przetasowanie w polityce europejskiej: od tempa wsparcia dla Ukrainy, przez politykę migracyjną, po gotowość do finansowania wschodniej flanki. Musimy być na to gotowi niezależnie od tego, kto wygra te wybory. To samo dotyczy Warszawy, Pragi, Bratysławy i Budapesztu. Właśnie dlatego ciężar budowy środkowoeuropejskiej wspólnoty interesów nie może wisieć na jednej kadencji ani na jednym układzie personalnym.

Dlaczego akurat pierwotna Grupa V4? Nie dlatego, że dziś jest najspójniejsza politycznie. Nie jest. Węgry i Słowacja pozostają w polityce bezpieczeństwa malkontentami: najdłużej broniły rosyjskiego gazu i ropy, najgłośniej kwestionowały unijny kalendarz odejścia od rosyjskich surowców, a nawet po zmianie rządu w Budapeszcie Peter Magyar zabiegał w Waszyngtonie o przedłużenie zwolnienia z sankcji, argumentując, że kraj potrzebuje więcej czasu. Chodzi o coś innego.

Te cztery państwa mają wspólną pamięć instytucjonalną formatu, który powstał właśnie po to, by nie być osobno peryferiami Zachodu. Mają też geografię, bez której system od Morza Czarnego po Bałtyk się nie domyka: Polska i Czechy są dziś jego operacyjnym i przemysłowym rdzeniem, Słowacja leży na osi północ–południe i na trasie ropy Przyjaźń, Węgry kontrolują południowe wejście gazu i ropy oraz połączenie z Bałkanami i Rumunią. Bez Bratysławy i Budapesztu „wspólnota interesów” zostaje polsko-czeskim projektem z bałtyckim aneksem. Innymi słowy – nie będzie mieć racji bytu w szerszej formie.

Nie ma też co udawać, że nie ma pomiędzy nami konfliktów. Są i są nazwane. Gaz i ropa to nie detal, tylko najtwardsza rozbieżność interesów wewnątrz V4. Węgry wciąż pokrywają wyraźnie ponad połowę zużycia gazu rosyjskim surowcem z TurkStreamu, a przez swoje terytorium puszczają część tego wolumenu na Słowację. Ilość rosyjskiego gazu zużywanego przez Słowację co prawda spadła do jednej trzeciej po odcięciu tranzytu przez Ukrainę, jednak z surowca zakontraktowanego w umowie z Gazpromem Bratysława brała tyle, ile pozwalała przepustowość przez Węgry. Obie gospodarki, a zwłaszcza rafinerie grupy MOL w Százhalombatcie i Bratysławie, pozostają uzależnione od rosyjskiej ropy.

Kryzysy pojawią się też w kontekście polityki względem Ukrainy, tempa wydatków obronnych i przy tym, czy regionalna współpraca ma być uzupełnieniem NATO i UE, czy ich zastępstwem – bo i takie głosy się z pewnością pojawią. Ważne, by te rozbieżności nie zaprzepaściły budowy znacznie bardziej ambitnej wizji. Jeśli zachód Europy w najbliższych latach zwolni, zmieni priorytety albo powróci do rozmów z Federacją Rosyjską kosztem naszego położenia, to region może czekać powtórka z lat ubiegłych, kiedy krótkoterminowy zysk przeważył nad strategią i instynktem samozachowawczym. My niezależnie od sytuacji musimy pokazać, że silniejsza współpraca środkowoeuropejska zwiększa, a nie zmniejsza, wartość Sojuszu i Unii.

Tekst powstał w ramach projektu Uniwersytetu CEVRO Nowa Europa Środkowa – próba redefinicji współpracy regionalnej w zmieniającej się rzeczywistości, który otrzymał wsparcie MSZ Republiki Czeskiej w ramach programu Forum Polsko-Czeskie.

Partnerami projektu są Prague Center for Transatlantic Relations, Ośrodek Myśli Politycznej, Instytut Sobieskiego i Defence24