Cieśnina Tajwańska i ewolucja strategicznego znaczenia wysp Kinmen i Matsu

Na przestrzeni dziesięcioleci ich strategiczne położenie ulegało ewolucji zarówno z punktu widzenia Tajwanu, jak Chińskiej Republiki Ludowej. Po napięciach z lat 50., które przekształciły się w dwa poważne kryzysy, Kinmen i Matsu stały się z czasem pierwszymi punktami wymiany handlowej z ChRL, by w konsekwencji przekształcić się w „szarą strefę”, którą Pekin traktuje jako obszar zarządzany przez Tajwan i pełniący swoistą rolę zarówno jako przykład pojednania i współpracy, co jest traktowane jako etap zjednoczenia w dłuższej perspektywie czasowej, jak i testowania działań hybrydowych i wywierania nacisku na Tajpej. Nie mając już tak decydującego znaczenia jak w pierwszym okresie zimnej wojny, wyspy nie stanowią ogniska zapalnego, źródła kryzysu, który mógłby przekształcić się w otwarty konflikt, aczkolwiek w przypadku jego wybuchu, czyli prób siłowego rozwiązania problemu Tajwanu, zapewne będą pierwszą jego ofiarą.

Kinmen i Matsu – położenie

Obwód Kinmen obejmuje 12 wysepek, spośród których centralne położenie zajmują Większy i Mniejszy Kinmen, oddalone o zaledwie 2,1 km, od prowincji Fujian w Chinach kontynentalnych, a precyzyjniej od portu Xiamen (dawniej Amoy), zaś od Tajwanu dzieli je odległość ok. 200 km. Archipelag Matsu to ok. 30 wysepek, z których największymi są Nangan i Beigan. Od wybrzeża chińskiego dzieli je odległość ok. 9 km, a od Tajwanu ponad 170 km. Populacja Kinmen liczy obecnie ponad 140 tys. mieszkańców, a Matsu niecałe 13 tys. Liczba tajwańskich wojsk stacjonujących na obu archipelagach jest utajniona, ale według ekspertów nie przekracza kilku tysięcy.

Pierwszy kryzys Kinmen-Matsu, wrzesień 1954 – maj 1955

Proklamacja powstania Chińskiej Republiki Ludowej przez Mao Ze-donga 1 października 1949 r. nie oznaczała zakończenia działań zbrojnych. Republika Chińska (RoC) Chiang Kai-sheka ewakuowała swoje struktury na Tajwan, jednak z myślą o tymczasowości, jako że Chiang nigdy nie porzucił marzeń o odzyskaniu Chin kontynentalnych. Do jednego z ostatnich starć zbrojnych doszło na wyspie Kinmen, gdzie armia RoC stawiła zdecydowany opór chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. O ile dla Mao Kinmen był bazą wypadową w dalszym marszu na wschód, o tyle w percepcji Chianga był bastionem w potencjalnym uderzeniu na zachód. Obaj przywódcy nie dysponowali odpowiednim potencjałem, by zrealizować swoje plany. ChRL nie była w stanie przeprowadzić wielkiej operacji desantowej przeciwko oddalonemu o ponad 200 km. Tajwanowi. Tajwan zaś zdolny był jedynie do utrzymania Kinmen i Matsu, co też nie było łatwe w związku z kompletną izolacją RoC od ChRL a tym samym potrzebami zaopatrzeniowymi zarówno dla wojska jak i ludności cywilnej na wyspach. Powstała więc osobliwa geostrategiczna konfiguracja, która paradoksalnie przetrwała do czasów współczesnych.

Pozycja Chianga nie była też jednoznaczna, jako że wspierające go niegdyś na kontynencie Stany Zjednoczone, rozczarowane niewydolnością sił zbrojnych RoC i powszechną korupcją marnotrawiącą pomoc materiałową, pogodziły się z „utratą Chin”, a tworząc podstawy nowej zimnowojennej strategii powstrzymywania komunizmu, nie postrzegały Tajwanu jako jednego z jej filarów w kontekście architektury bezpieczeństwa na Pacyfiku. Sytuacja uległa zmianie po wybuchu wojny w Korei w 1950 r. i aktywnym włączeniu się doń Chin. Co prawda powstała wówczas koncepcja „łańcucha wysp”, ale początkowo pozycja Tajwanu nie była w niej jasno określona. Na początku lat 50. RoC próbowała z Kinmenu przeprowadzić kilka ataków wymierzonych w Chiny kontynentalne, ale miało to raczej znaczenie symboliczne. Działania te utwierdzały Pekin co do intencji Tajwanu i zagrożenia, jakie niosło ze sobą utrzymywanie przezeń swojej jurysdykcji nad Kinmenem i Matsu.

Zakończenie wojny w Korei w 1953 r. ustabilizowało wprawdzie sytuację na Półwyspie Koreańskim, ale nie oznaczało jeszcze złagodzenia napięcia na linii USA-ChRL, tym bardziej, że strategia powstrzymywania została zmodyfikowana, a obowiązujący od 1950 r. dokument NSC-68 wyraźnie już nakreślił granice „wolnego świata” i bloku komunistycznego dzieląc glob ziemski według zasady „my i oni”. Sekretarz Stanu John Foster Dulles był zwolennikiem budowy azjatyckiego sojuszu w dużej mierze odzwierciedlającego europejski wzorzec paktu NATO. W konsekwencji 8 września 1954 r. powołano do życia Pakt Azji Południowowschodniej (Southeast Asia Treaty Organization, SEATO). Krystalizowało się również stanowisko USA odnośnie Tajwanu, z którym zamierzano podpisać traktat o wzajemnej pomocy i bezpieczeństwie, co nie uszło uwadze władz w Pekinie. Wpłynęło to na ich decyzje o podjęciu działań zaczepnych wobec Kinmen i Matsu. Z jednej strony miał być pokaz siły i zarazem ostrzeżenia skierowanego w stronę Waszyngtonu. Z drugiej test jego potencjalnego zaangażowania się w obronę Tajwanu.

Kryzys rozpoczął się 3 września 1954 r. od ostrzelania przez Chiny Kinmen i Matsu oraz niewielkich, administrowanych przez Tajwan, wysepek Dachen i Yijiangshan położonych na Morzu Wschodniochińskim, nieopodal Taizhou w prowincji Zhejiang. Prawdopodobnie Pekin nie brał pod uwagę zaangażowania Stanów Zjednoczonych, których część VII Floty Pacyfiku znalazła się na wodach w pobliżu Dachen i Yingjian. Uniknięto bezpośredniego starcia z jednostkami amerykańskimi. Chociaż Chiang Kai-shek nie krył determinacji w obronie jakichkolwiek terytoriów administrowanych przez Tajwan, Stany Zjednoczone nie traktowały ich jako priorytetowe, wskazując na trudności aprowizacyjne dla mieszkańców wysp i wysuwając też argumenty geostrategiczne, że wyspy nie miały znaczenia w kontekście bezpieczeństwa i obrony Tajwanu. Toteż w lutym 1955 r. po otrzymaniu zgody Chianga ludność Dachen i Yijiangshan została ewakuowana na Tajwan, co oznaczało ich przejęcie przez ChRL. Punkt ciężkości kryzysu przesunął się na Kinmen i Matsu, wobec których USA zajęły już bardziej zdecydowane stanowisko.

2 grudnia 1954 r. Stany Zjednoczone podpisały z Tajwanem Traktat o Wzajemnej Obronie (Mutual Defence Treaty, MDT) obejmujący wyspę wraz z administrowanymi przezeń terytoriami, i gwarancjami bezpieczeństwa i pomocy. Po nawiązaniu pełnych stosunków dyplomatycznych przez USA z ChRL w 1979 r. i wycofaniu oficjalnego uznania dla RoC, zastąpiła go Ustawa o relacjach z Tajwanem (Taiwan Relations Act, TRA). Rezygnację z bezpośrednich gwarancji bezpieczeństwa zastąpiono formułą „strategicznej dwuznaczności”, czyli utrzymania przez USA zdolności defensywnych Tajwanu. 25 stycznia 1955 r. Kongres Stanów Zjednoczonych uchwalił Rezolucję Formozy (Formoza Resolution), która jeszcze bardziej zacieśniała więzy między Tajwanem a USA. Upoważniała ona prezydenta USA Dwighta D. Eisenhowera do obrony Tajwanu i położonych mniej więcej pośrodku Cieśniny Tajwańskiej wysp Phengu (Peskadory), a także „powiązanych pozycji” (innych archipelagów administrowanych przez Tajpej) przed ewentualnym atakiem ze strony ChRL. Rezolucja nie tylko wpisywała się w całokształt strategii powstrzymywania, ale w bardziej szczegółowej formie dotyczyła zabezpieczenia kluczowych dla USA punktów defensywnych na Pacyfiku, co przekładało się na Kinmen i Matsu. Prezydent USA otrzymał specjalne uprawnienia, z których mógł korzystać do czasu uznania przezeń ustabilizowania sytuacji w rejonie Cieśniny Tajwańskiej. Co więcej, Rezolucja Formozy umożliwiła Kongresowi wcześniejsze autoryzowanie rozmieszczenia przez prezydenta sił zbrojnych za granicą.

Konferencja państw Azji i Afryki w Bandung była okazją dla ChRL, by wyjść z inicjatywą zakończenia kryzysu Kinem-Matsu. Premier ChRL Zhou En-lai zadeklarował chęć podjęcia negocjacji ze Stanami Zjednoczonymi, oczywiście w szerszej perspektywie obejmującej deeskalację i prewencję konfliktów na świecie. Rozpoczęło to całą serię rozmów chińsko-amerykańskich na szczeblu ambasadorskim, z których pierwsze odbyło się w Genewie 1 sierpnia 1955 r., a od 1958 r. ich miejscem była Warszawa. Niemniej spotkanie genewskie można uznać za kończące pierwszy kryzys Kinmen-Matsu, które pozostały pod jurysdykcją Tajwanu.

Tajwańska Strefa Identyfikacji Powietrznej, ADIZ i Linia Środkowa („Linia Davisa”)

Konsekwencją napięć w Cieśninie Tajwańskiej, a także amerykańskiej strategii powstrzymywania, było ustanowienie, prawdopodobnie w 1954 r., tzw. Tajwańskiej Strefy Identyfikacji Powietrznej (Air Defence Identification Zone, ADIZ), której celem jest monitorowanie i identyfikacja obiektów poruszających się w przestrzeni powietrznej w aspekcie bezpieczeństwa USA i Tajwanu. Początkowo obejmowała ona większą część Cieśniny Tajwańskiej i Chin kontynentalnych, ale po późniejszych korektach uległa geograficznej redukcji, ograniczając się do części wschodniej i południowej Cieśniny.

W 1955 r. z inicjatywy USA wytyczono też tzw. Linię Środkową (Median Line), zwaną też Linią Davisa (upamiętniając imię amerykańskiego generała US Air Force Benjamina O. Davisa Jr.). Przebiegając mniej więcej przez środek Cieśniny Tajwańskiej, jest strefą buforową, a zarazem prewencyjną przed powstaniem potencjalnych sytuacji kryzysowych. Jednak w rzeczywistości określa ona strefę bezpieczeństwa Tajwanu, wytyczając jego wody terytorialne. Pozostawia ona po stronie zachodniej archipelagi Kinmen i Matsu, które otaczają tzw. „strefy zamknięte” i „strefy zakazane”, uznawane przez Pekin są za nieobowiązujące. Paradoksalnie w latach 1955-1999 Linia Środkowa odzwierciedlała niepisane porozumienie między USA a ChRL i dlatego też jej przekraczanie przez lotnictwo chińskie było w tym czasie sporadyczne i nie prowadziło do większych napięć. W miarę wzrostu potęgi militarnej i politycznej Chiny oficjalnie zanegowały jej istnienie, co prowadzi do jej niemal codziennych naruszeń – co oczywiście wpisuje się w długotrwały konflikt w Cieśninie Tajwańskiej.

Drugi kryzys Kinmen-Matsu, 1958-1979

Pomimo tak wzmocnionej pozycji Tajwan musiał zmierzyć się z kolejnym kryzysem wokół obu archipelagów. Najprawdopodobniej inspiracją dla Chin było amerykańskie zaangażowanie w kryzys libański, który wybuchł w lipcu tego roku stwarzając dogodne okoliczności dla odciągnięcia uwagi USA od Cieśniny Tajwańskiej. Do pierwszych starć doszło w pobliżu wysp Dongding, co było uderzeniem pozorowanym, jako że celem były Kinmen i Matsu. Od 23 sierpnia 1958 artyleria chińska w ciągu zaledwie 45 dni wystrzeliła w kierunku Kinmenu ponad 470 tys. pocisków co mogło doprowadzić już do poważnej eskalacji i transformacji kryzysu w otwarty konflikt zbrojny. ChRL zastosowała też blokadę obu archipelagów, wobec której tajwańskie siły morskie były bezradne. W sukurs przyszła US Navy eskortując zaopatrzenie dla wojsk tajwańskich stacjonujących na wyspach, co z kolei Chiny uznały za naruszenie ich wód terytorialnych. Propagandowo pozyskały też przychylność Związku Sowieckiego, który oficjalnie wzywał USA do zaprzestania agresywnych działań zagrażających pokojowi na świecie. Ewentualne starcie z marynarką wojenną Stanów Zjednoczonych miałoby dla Pekinu niezwykle poważne konsekwencje, z czego zdawano sobie sprawę, toteż już w październiku sięgnięto do środków dyplomatycznych oferując USA i Tajwanowi zawieszenie broni. Był to zabieg mający wciągnąć Chiang Kai-sheka w niedwuznaczną sytuację, albowiem jak sam przyznawał udział Tajwanu w negocjacjach sugerowałby istnienie dwóch państw chińskich, na co nie mógł przystać uznając się za wciąż jedyną i legalną władzę nad całymi Chinami. Wówczas to RoC reprezentowany był w ONZ, co podkreślało jego międzynarodowe uznanie.

Stany Zjednoczone zaakceptowały propozycję Chin i w październiku uzgodniły warunki zawieszenia broni. Nie oznaczało to zakończenia kryzysu, ale było znaczącym krokiem w kierunku obniżenia napięcia w Cieśninie Tajwańskiej. Wzajemny ostrzał artyleryjski trwał do 1979 r., wymiana ognia nie była częsta i wcześniej sygnalizowana. Istniało w tej sprawie niepisane porozumienie o informowaniu celów (zazwyczaj wojskowych o mniejszym znaczeniu) oraz konkretnych dniach ostrzału (ChRL w dni nieparzyste, Tajwan w parzyste). Kryzys przeszedł zatem w fazę długotrwałą, ale niezagrażającą bezpieczeństwu żadnej ze stron.

Kinmen i Matsu po 1979 r.

Po oficjalnym nawiązaniu relacji dyplomatycznych między Waszyngtonem a Pekinem geopolityczne położenie obu archipelagów uległo widocznej zmianie. O ile następca Chiang Kai-sheka, prezydent Chiang Ching-guo (1978-1988), widział w nich najdalej wysunięty bastion Tajwanu i symbol wciąż trwającej wojny z Chinami, o tyle ChRL w coraz większym stopniu skłaniała się do liberalizacji stosunków z Kinmen i Matsu, jako okręgami administrowanymi przez Tajwan. Sprzyjała temu polityka reform Deng Hsiao-pinga, widzącego w nich „pomost” w relacjach z Tajwanem, a nie strategicznego punktu, skąd można by dokonać desantu na Chiny kontynentalne. Zignorowana pod koniec lat 70. przez Tajpej inicjatywa chińska tzw. „Trzech połączeń” między Chinami a wyspą – handlowe, transportowe i pocztowe – została w 2001 r. przekształcona w tzw. „Trzy małe połączenia” i zapewniła obu archipelagom pełną wymianę gospodarczą z kontynentem, a szczególnie z Xiamen i Fuzhou, co z kolei doprowadziło w 2008 r. do reaktywacji i realizacji poprzedniej inicjatywy obejmującej już Tajwan. Okres pandemii COVID-19 przyniósł całkowitą blokadę wysp i samego Tajwanu, ale nie miało to konotacji politycznych. Ostatnimi laty sytuację kryzysową na wodach administrowanych przez Kinmen wywołała w 2024 r. obecność chińskiego kutra rybackiego, który zderzył się z tajwańską jednostką Straży Przybrzeżnej, w wyniku czego śmierć poniosło dwóch obywateli ChRL. Pomimo faktu przedstawiania przez Pekin incydentu jako wyniku ataku ze strony tajwańskiej, Tajpej potraktowało sprawę jako wypadek, tonując swoją narrację.

Obecna pozycja Kinmen i Matsu

Napięcie w Cieśninie Tajwańskiej jest stanem permanentnym. Jednak od czasów kryzysów lat 1954 i 1958 zaszło wiele zmian zarówno w pozycji samego Tajwanu, jak i ChRL. Potencjał Chin jest nieporównywalny do czasów zimnej wojny, a w związku z tym zmianie uległy chińskie aspiracje, cele i możliwości ich realizacji. W związku z powyższym znaczenie Kinmen i Matsu uległo obniżeniu, i to zarówno z punktu widzenia Pekinu, jak i Tajpej. Bliskie kontakty biznesowe mieszkańców wysp przybliżyły je w tym aspekcie do Chin, toteż wszelka demonstracja siły ze strony ChRL byłaby niekorzystnie odebrana na wyspach, a bardziej byłaby wykorzystana na użytek wewnętrzny. Traktując je jako „szarą strefę”, Chiny bardziej postrzegają je jako „pomost” w długofalowej polityce zmierzającej do zjednoczenia – a bardziej precyzyjnie uznania przez Tajwan zwierzchnictwa Pekinu w ramach koncepcji „jednych Chin”.

Z punktu widzenia Stanów Zjednoczonych położenie wysp wpisuje się w całokształt architektury bezpieczeństwa w Cieśninie Tajwańskiej i odstraszania (deterrence) Chin, ale również powstrzymywania Tajwanu przed generowaniem sytuacji kryzysowych czy też jednoznacznie brzmiących odpowiedzi w przypadkach sprowokowanych lub incydentów. Natomiast wygenerowanie poważnego kryzysu przez ChRL, chociażby na wzór lat 50., mogłoby spowodować reakcję Waszyngtonu, co również nie jest pożądane przez Pekin. Zdaniem Iana Eastona (The Chinese Invasion Threat), dopiero przeobrażenie się konfliktu w stan wojny między Chinami a Tajwanem doprowadziłoby do desantu na wyspy i zapewne ich rychłego zajęcia. Byłoby to już starcie na znacznie szerszą skalę i obejmowałoby całokształt zagadnień związanych z Cieśniną Tajwańską i kwestią bezpieczeństwa regionalnego. Jak dotychczas Kinmen i Matsu pozostają „szarą strefą” utrzymującą relacje gospodarcze i biznesowe z Chinami, gdzie eskalacja napięć nie wydaje się korzystna dla żadnej ze stron.