Od prowizorki do prowizorki. Trzy polskie pomosty podwodne

Pierwszy pomost został zrealizowany pod koniec lat 80. XX wieku. Na początku tamtej dekady Polska Marynarka Wojenna miała cztery przestarzałe już okręty podwodne projektu 613 (w kodzie NATO Whiskey). Wszystkie zostały ukończone w 1955 roku dla Marynarki Wojennej ZSRR, a pod polską banderę przeszły w latach 1962-1965. Na początku lat 80. radziecki przemysł stoczniowy przygotował się do seryjnej produkcji okrętów podwodnych zupełnie nowej generacji. Był to projekt 877 Pałtus (w kodzie NATO Kilo). W ramach Układu Warszawskiego Polska zaplanowała pozyskanie czterech okrętów nowej generacji w celu zastąpienia starych okrętów jeden za jeden. Po raz pierwszy od zakończenia drugiej wojny światowej mieliśmy kupić fabrycznie nowy okręt podwodny.

Podniesienie bandery na pierwszym z nich czyli ORP Orzeł (291) odbyło się 29 kwietnia 1986 roku w Rydze. Okręt został uznany za „supertechnikę” i skrzętnie ukrywano jego wnętrza i osiągi. Drugi okręt tego typu planowany był na pięciolatkę 1986-1990, ale ze względu na totalny kryzys ekonomiczny w Polsce nie zostało to zrealizowane. W związku z tym w planach zakup drugiego okrętu typu Kilo przeniesiono na kolejną pięciolatkę, czyli lata 1991-1995.

Tymczasem kolejne Whiskey były wycofywane ze służby. Na ORP Orzeł (292) banderę opuszczono już 30 grudnia 1983 roku, a na ORP Kondor (294) w dniu 30 października 1985 roku. Pozostałe dwa okręty tego typu ORP Sokół (293) i ORP Bielik (295) były już w tak marnym stanie technicznym, że przeklasyfikowano je na szkolne okręty podwodne. Odbyło się to kolejno z dniem 1 stycznia 1987 i 1 stycznia 1988 roku. Równocześnie z przeklasyfikowaniem nałożono na nie ograniczenia eksploatacyjne, np. dotyczące głębokości zanurzania. Ostatecznie opuszczono na nich polskie bandery wojenne w dniach 12 grudnia 1987 roku i 30 września 1988 roku.

W ramach uczestnictwa w Układzie Warszawskim nasza Marynarka Wojenna nie mogła pozostać tylko z jednym okrętem podwodnym, czyli ORP Orzeł (291). Dlatego ZSRR zaoferował nam wydzierżawienie dwóch używanych okrętów podwodnych. Rosjanie mieli do zaoferowania tylko stare okręty podwodne projektu 641 (w kodzie NATO Foxtrot). Obie jednostki zostały przejęte również w Rydze, gdzie podniesiono na nich bandery. Na ORP Wilk (292) odbyło się to 3 listopada 1987 roku, a na ORP Dzik (293) w dniu 7 grudnia 1988 roku. Było to niewątpliwie rozwiązanie pomostowe ponieważ były to stare i bardzo zużyte okręty. Ich wcielenie do służby w ZSRR miało miejsce w 1964 i 1966 roku. Oznacza to, iż w chwili wydzierżawienia ich nam miały odpowiednio 23 i 22 lata.

Gdy rozpadło się radzieckie imperium Rosja nie chciała już zwrotu tych okrętów. Ich flota na początku lat 90. XX wieku wycofywała lub porzucała znacznie nowsze okręty. Gdyby oba Foxtroty wróciły do właściciela niewątpliwie nie zostałyby one już obsadzone przez rosyjskie załogi i poszłyby w odstawkę czekając na złomowanie. To samo dotyczyło wydzierżawionego nam niszczyciela ORP Warszawa (271). W związku z powyższym zostało zawarte polsko-rosyjskie porozumienie, na mocy którego trzy dzierżawione okręty przeszły na naszą własność, a Polska umorzyła Rosji zobowiązania finansowe w polskich stoczniach.

W ten sposób w zamyśle krótkotrwała dzierżawa w oczekiwaniu na drugie Kilo zamieniła się w dłuższą, stała służbę pod biało-czerwoną banderą. Okręty były w bardzo złym stanie, ale Polski wtedy nie było stać na zakup nowych, już zachodnich okrętów podwodnych. Co prawda zakup ten planowano już od połowy lat 90. XX wieku, ale na planach się skończyło. Nasz udział jako obserwatora w skandynawskim programie budowy nowych okrętów podwodnych Viking zakończył się ze względu na upadek tego programu. Dalsza eksploatacja Foxtrotów była już niecelowa i zadecydowano o ich wycofaniu ze służby. Banderę na ORP Wilk (292) opuszczono 10 października 2003 roku, a na ORP Dzik (293) niecały miesiąc później, bo 7 listopada 2023 roku.

Po raz drugi Polska nie mogła pozostać z pojedynczym okrętem czyli ORP Orzeł (291) i po raz drugi zadecydowano o kolejnym rozwiązaniu pomostowym. W sukurs naszym potrzebom przyszli Norwedzy, którzy w darze przekazali nam swoje używane okręty typu Kobben. Do służby zostały wcielone kolejno ORP Sokół (294) 4 czerwca 2002 roku, ORP Sęp (295) 16 sierpnia 2002 roku, ORP Bielik (295) 8 września 2003 roku oraz ORP Kondor (297) 20 października 2004 roku. Okręty te były już stare, ale ich wyposażenie i stan techniczny były zaskakująco dobre. W chwili ich przejęcia miały odpowiednio 35, 36, 36 i 40 lat.

Drugi pomost miał dać czas na zakup już fabrycznie nowych okrętów podwodnych. Dlatego formalnie program ten nazywał się pozyskaniem „Okrętów Podwodnych Nowego Typu pk. Orka” (OPNT). Twórcy tej nazwy zrobili to z pełną świadomością. Te słowa „Nowego Typu” miały zapobiec rozważaniom o kolejnych rozwiązaniach pomostowych.

Kobbeny pomimo, iż małe gabarytowo i stare wiekiem, bardzo dobrze zapisały się w kronikach Polskiej Marynarki Wojennej. Służyły dobrze i wzięły nawet udział w misjach na Morzu Śródziemnym jako Polskie Kontyngenty Wojskowe (PKW). Ale czas dla okrętu, szczególnie podwodnego, mija nieubłaganie. Gdy okrętom zaczęły wybijać 50-te urodziny nie było już szansy na kolejne przedłużanie ich służby. Bandery na nich opuszczono odpowiednio 8 czerwca 2018 roku, dwóm 14 grudnia 2021 roku i 20 grudnia 2017 roku. Łącznie w Norwegii i Polsce odsłużyły odpowiednio 51, 55, 54 i 53 lata.

Niestety polscy decydenci przespali okres trwania tego drugiego rozwiązania pomostowego i po raz trzeci nasz ORP Orzeł (291) stał się jedynakiem pod polską banderą. Dyskusji, zapewnień i deklaracji o potrzebie zakupu nowych okrętów było co niemiara, a kolejne lata upływały.

Dopiero 29 czerwca 2026 roku w Gdyni została podpisana umowa pomiędzy Agencją Uzbrojenia a szwedzką firmą Saab, o wartości blisko 47 mld szwedzkich koron (ok. 18 mld zł) na zakup trzech okrętów podwodnych typu A26 z terminami dostaw: koniec 2032, koniec 2036, koniec 2038 roku. Dodatkowo umowa ta została zawarta z pakietami uzbrojenia, logistycznym i szkoleniowym.

Tego samego dnia, ale chwilę wcześniej Agencja Uzbrojenia podpisała odrębną umowę ze szwedzką Agencją Zamówień Obronnych FMV (Forsvarets Materielverk), o wartości ok. 1,9 mld szwedzkich koron (ok. 740 mln zł) na leasing okrętu podwodnego Södermanland typu A17 wraz z wyposażeniem, uzbrojeniem, wsparciem technicznym i szkoleniem. Tak narodził się trzeci pomost. Tym razem kosztowny, bo dla przypomnienia Norwegowie podarowali nam swoje Kobbeny wraz z uzbrojeniem bezpłatnie.

19 sierpnia 2026 roku opublikowano film, pokazujący polskich marynarzy po raz pierwszy przekraczających bramę szwedzkiej 1.Flotylli Okrętów Podwodnych, gdzie będą się szkolili. Szkolenie polskiej załogi ma potrwać 18 miesięcy, ale na razie nie wiadomo kiedy dokładnie na okręcie Södermanland zostanie podniesiona polska bandera. Od chwili przekazania nam tej jednostki Polska przejmie za nią pełną odpowiedzialność i będzie mogła decydować o jego działaniu łącznie z użyciem uzbrojenia torpedowego. Na razie można zakładać, iż nastąpi to na przełomie 2027 i 2028 roku. Założyć można również, iż po tym wydarzeniu nastąpi opuszczenie bandery na ORP Orzeł (291).

12 października 2026 roku sama szwedzka Agencja Zamówień Obronnych FMV podpisała stosowną umowę z Siłami Zbrojnymi Szwecji dotyczącą szkolenia polskiej załogi okrętu podwodnego oraz wynajmu okrętu podwodnego Södermanland dla Polski.

W obecnych założeniach Södermanland już z nową nazwą będzie operował do końca 2032 roku, kiedy nastąpi wcielenie prototypowego okrętu typu A26 zbudowanego dla Polski. Następnie zostanie on zwrócony Szwedom, a nowy ORP Orzeł (taką nazwę prawdopodobnie otrzyma), znowu zostanie jedynakiem w polskiej flocie. Dołączą do niego kolejne latające drapieżniki, ale według obecnego terminarza dopiero w 2036 i 2038 roku.

Tak oto jesteśmy świadkami trzeciego polskiego rozwiązania pomostowego. Czy zakończy się ono w 2032 roku, zależy od koncernu Saab, który do tego czasu ma dostarczyć Polsce pierwszy zamówiony okręt typu A26. Jak pod polską banderą będzie sprawował się Södermanland, okaże się za jakiś czas. Nie jest to młody okręt, bo do służby został wcielony 21 kwietnia 1989 roku – czyli jest młodszy od obecnego ORP Orzeł tylko o 3 lata i obecnie ma już 37 lat (!). Cała nadzieja w tym, iż w czasie przebudowy w 2003 roku jego wyposażenie zostało gruntownie zmodernizowane. Dodano mu wtedy 12-metrową sekcję z silnikiem Stirlinga, który zapewnia napęd niezależny od powietrza (AIP).