Czy kwestia bezpieczeństwa może stać się motorem ściślejszej współpracy regionalnej?

Z tego powodu kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa współczesnej Europy Środkowej ma wyciąganie wniosków z historii, a zwłaszcza z popełnionych błędów, które wielokrotnie doprowadziły do tego, że nasz region zamieniał się w arenę zmagań mocarstw i obszar ich ekspansji. Największą słabością zawsze był brak jedności narodów środkowoeuropejskich, wzajemne spory i wynikająca z nich niezdolność do wspólnego stawiania czoła największym zagrożeniom egzystencjalnym. W czasach, gdy świat i Europa stają się centrum nowej rywalizacji mocarstw, w której traci na znaczeniu prawo międzynarodowe, a w bezwzględnym dążeniu do własnych interesów decyduje wyłącznie prawo silniejszego, Europa Środkowa ponownie znalazła się w śmiertelnym niebezpieczeństwie.

Dotychczasowy porządek międzynarodowy oparty na uznanych zasadach upadł, agresja i szantaż wobec słabszych stały się normą, a wiarygodność sojuszy została poważnie nadszarpnięta. Wszystko to stanowi elementy nowej rzeczywistości, w której o przyszłości świata i Europy decydują wyłącznie trzy największe mocarstwa nuklearne – Stany Zjednoczone, Chiny i Rosja. Narody Europy Środkowej stoją zatem przed być może najpoważniejszym wyzwaniem bezpieczeństwa w tym stuleciu. Czy tym razem będą w stanie wspólnie stawić czoła ambicjom mocarstw i obronić swoją niezależność?

Zagrożenia i ich postrzeganie w regionie

Mimo że dokumenty strategiczne Sojuszu Północnoatlantyckiego i Unii Europejskiej – kluczowych filarów europejskiego bezpieczeństwa, do których państwa Europy Środkowej należą już od ponad 20 lat – jednoznacznie identyfikują główne zagrożenia dla bezpieczeństwa, przed którymi od dawna stoi euroatlantycka wspólnota demokratycznych narodów, podejście poszczególnych państw regionu do wzmacniania własnego bezpieczeństwa wyraźnie się różni. Wynika to przede wszystkim z odmiennego postrzegania pilności tych zagrożeń, co – biorąc pod uwagę identyczną pozycję geopolityczną w tej samej części Europy – jest faktem wprost zaskakującym. Zagrożenia już dawno nie ograniczają się do konkretnego terytorium, mają charakter ponadnarodowy, co widać coraz wyraźniej, zarówno w przypadku zagrożeń militarnych, związanych z rozwojem nowych technologii, jak i w przypadku zagrożeń hybrydowych, których zakres nieustannie się poszerza i które mogą oznaczać nieoczekiwane uderzenie w najbardziej wrażliwym miejscu, bezpośrednio na terytorium naszych krajów.

Najpoważniejsze bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa regionu Europy Środkowej, a wręcz całej Europy, stanowi Rosja. Fakt ten został odnotowany zarówno w Koncepcji Strategicznej NATO, jak i w Kompasie Strategicznym UE z 2022 roku. Agresywna polityka Rosji stanowiła jednak dla Europy Środkowej poważne zagrożenie już znacznie wcześniej. Po rosyjskiej agresji na Gruzję w 2008 r. ostatnim ostrzeżeniem była rosyjska okupacja Krymu i wywołanie wojny na wschodniej Ukrainie w 2014 r. Jednakże tylko część państw regionu była w stanie dostrzec, jak poważna sytuacja nastała. Wyraźna różnica pomiędzy państwami najbardziej zagrożonego wschodniego skrzydła NATO znajduje odzwierciedlenie w poziomie wydatków na obronność. Podczas gdy Polska, Litwa, Łotwa, Estonia i Rumunia dynamicznie zwiększały swoje inwestycje w zdolności obronne, Czechy, Węgry, Słowacja i Bułgaria pozostawały bierne, jakby nadal nie zdając sobie sprawy z powagi zagrożenia.

Podobny podział był widoczny również w zakresie wzmacniania obrony przed rosyjskimi operacjami hybrydowymi, które od 2014 roku stały się kluczowym elementem nowego rosyjskiego sposobu prowadzenia działań zaczepnych. Region podzielił się w identyczny sposób na grupę krajów systematycznie wzmacniających swoją strategiczną odporność, w tym ograniczających szczególnie krytyczną zależność energetyczną od Rosji, oraz drugą grupę państw, które nieustannie lekceważyły zagrożenia hybrydowe ze strony Rosji i pozostawały w dalszym ciągu skrajnie uzależnione od dostaw rosyjskich surowców energetycznych. Część z nich była gotowa zrewidować swoje podejście dopiero po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku, jednak zmiany te i tak były powolne i niewystarczające zarówno w sferze wojskowej, jak i cywilnej.

Nie mniej poważne zagrożenie dla przyszłości Europy, a tym samym również regionu Europy Środkowej, stanowią zgodnie z dokumentami strategicznymi NATO i UE również działania Chin, określanych jako rywal systemowy, zagrażający przede wszystkim niezależności gospodarczej Europy w sektorach strategicznych.

Chociaż realizacja chińskich ambicji mocarstwowych nie rzuca się w oczy tak wyraźnie, ponieważ odbywa się przede wszystkim w sferze cywilnej, to jednak niesie ze sobą tym poważniejsze konsekwencje. W ciągu ostatniej dekady Chiny osiągnęły silną supremację w kluczowych obszarach, bez których nie może się obejść funkcjonowanie europejskich gospodarek. Oprócz kontroli nad większością światowych zasobów metali ziem rzadkich, niezbędnych przy produkcji wszystkich nowoczesnych technologii – zarówno w sektorze cywilnym, jak i wojskowym – Chiny stopniowo przejęły kontrolę nad branżą zielonej energii (panele słoneczne, turbiny wiatrowe, akumulatorowe magazyny energii), przemysłem farmaceutycznym (substancje lecznicze), branżą technologii cyfrowych (systemy kamerowe, sprzęt i oprogramowanie telekomunikacyjne), a obecnie mają na celowniku serce europejskiej gospodarki, jakim jest przemysł motoryzacyjny.

Nie chodzi tu jednak bynajmniej wyłącznie o zdominowanie rynku – największym zagrożeniem dla bezpieczeństwa jest istnienie zdalnego dostępu do wszystkich chińskich urządzeń technologicznych, umożliwiający sterowanie tymi urządzeniami na odległość, nie tylko w celu gromadzenia danych, ale przede wszystkim umożliwiający ich całkowite zablokowanie, jeśli chiński reżim autorytarny uzna to za stosowne. W ten sposób Europa, po uzależnieniu energetycznym od Rosji, znalazła się w kolejnej pułapce – tym razem w pogłębiającej się strategicznej zależności gospodarczej od Chin, która – biorąc pod uwagę sojusz Rosji i Chin oraz w kontekście trwającej rywalizacji mocarstw – może się na niej srodze zemścić. Państwa Europy Środkowej nie stanowią pod tym względem wyjątku – ich podejście do chińskiego zagrożenia jest niekonsekwentne, dochodzi do stopniowego przenikania chińskich technologii do elementów infrastruktury krytycznej, a niektóre państwa wręcz całkowicie otworzyły się na Chiny, stając się punktem wyjścia dla dalszej ekspansji chińskiej supremacji w Europie. Przerażającym przykładem są Węgry, jednak na podobnej ścieżce znajduje się obecnie również Słowacja.

Europa Środkowa musi jednak obecnie zmierzyć się z kolejnym zagrożeniem, które jeszcze kilka lat temu trudno było sobie nawet wyobrazić. Jest nią osłabienie więzi transatlantyckich oraz redefinicja strategicznych interesów Stanów Zjednoczonych, nietraktujących już obrony Europy jako swojego priorytetu. Obecnie USA uzależniają ją bezpośrednio od dalszego zwiększania europejskich wydatków na obronę, grożąc unieważnieniem swoich zobowiązań sojuszniczych. Właśnie niepewność co do dalszego kierunku amerykańskiej polityki w NATO, wraz z selektywnym wsparciem jedynie wybranych sojuszników, spełniających wymagane kryteria, zasadniczo wstrząsnęła całą społecznością euroatlantycką, a przede wszystkim organizacją, na której kraje Europy Środkowej opierają swoje bezpieczeństwo w pierwszej kolejności.

Mimo że państwa na wschodnim skrzydle NATO starają się zrobić wszystko, co w ich mocy, aby pozostać wiarygodnymi sojusznikami USA i zapobiec zapowiadanym ograniczeniom obecności amerykańskich sił zbrojnych w tej części Europy, zaufanie do kluczowego gwaranta bezpieczeństwa europejskiego, a przede wszystkim środkowoeuropejskiego, zostało poważnie nadszarpnięte. Państwa, na czele z Polską i Rumunią, na których terytorium stacjonuje największa liczba amerykańskich żołnierzy w regionie, a także kluczowe elementy amerykańskiej europejskiej obrony przeciwrakietowej, muszą być jednak także przygotowane na potencjalny scenariusz, że nie będą ostatecznie mogły liczyć na szeroko zakrojone wsparcie ze strony USA w przypadku konfliktu z Rosją, zwłaszcza gdyby doszło do równoczesnego kryzysu w Azji Wschodniej z udziałem Chin, czy też także Korei Północnej.

Skutki dla współpracy regionalnej

Odpowiedzią na rosnące zagrożenie dla Europy Środkowej oraz niepewność co do wiarygodności zobowiązań sojuszniczych w ramach NATO jest ściślejsza współpraca regionalna w dziedzinie bezpieczeństwa. Najbardziej świadoma tego faktu jest właśnie Polska, która od czasu pierwszej rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2014 roku stała się aktywnym inicjatorem nowych projektów regionalnych zmierzających do wzmocnienia bezpieczeństwa w konkretnych obszarach, w celu wyeliminowania podatności na zagrożenia i zależności od Rosji. Bezpośrednią reakcją na nowy rosyjski sposób prowadzenia wojny, zawierający szereg niemilitarnych metod walki, obejmujących całą gamę działań zdobywania wpływu i działań wywrotowych, do których coraz częściej zaczęto wykorzystywać również cyberprzestrzeń, było powstanie „Bukaresztańskiej Dziewiątki (B9)”.

Wspólna inicjatywa prezydentów Polski i Rumunii z 2015 roku poszerzyła współpracę w ramach wschodniego skrzydła NATO o obszar zagrożeń hybrydowych, znacznie wzmacniając również mechanizm konsultacyjny między najbardziej zagrożonymi państwami Sojuszu. W oparciu o zasadę wspólnoty powstał w ten sposób nowy regionalny filar bezpieczeństwa, stanowiący odpowiedź na zmienioną sytuację geopolityczną. Następnie uzupełniła go szersza inicjatywa Trójmorza, zapoczątkowana ponownie z inicjatywy prezydenta Polski, tym razem jednak we współpracy z prezydentką Chorwacji, mająca na celu wzmocnienie połączeń infrastrukturalnych pomiędzy krajami położonymi w obszarze między Morzem Bałtyckim, Czarnym i Adriatyckim. Wyraźnym celem owej inicjatywy było przy tym stopniowe ograniczanie zależności, zwłaszcza od rosyjskiej infrastruktury energetycznej, która wraz ze wzmagającą się agresją Rosji stała się istotnym źródłem podatności na zagrożenia dla całego regionu. Nacisk na rozwój nowej infrastruktury w kierunku północ-południe nie ograniczał się jednak wyłącznie do energetyki, ale obejmował również transport i technologie cyfrowe, przyczyniające się również do wzmocnienia zdolności obronnych regionu.

Obie inicjatywy, a zwłaszcza ta druga, od samego początku napotykały jednak na chłodne, a nawet niechętne nastawienie niektórych państw, zaproszonych do udziału w nich. Wynikało to nie tylko z odmiennej oceny powagi rosyjskiego zagrożenia, ale także historycznych obaw przed polskimi ambicjami imperialnymi właśnie w kontekście inicjatywy Trójmorza, która w pewnym stopniu nawiązywała do międzywojennego polskiego projektu federacji państw środkowoeuropejskich i wschodnioeuropejskich pod nazwą Międzymorze, promowanego przez postrzeganego w regionie jako postać wielce kontrowersyjna Józefa Piłsudskiego. Takie powściągliwe podejście było widoczne przede wszystkim w Czechach, które – ze względu na układ sił politycznych w kraju – wraz ze Słowacją zaczęły stopniowo oddalać się od pozostałych dwóch partnerów w Grupie Wyszehradzkiej. Efektem tego było utworzenie nowej grupy regionalnej pogłębiającej współpracę między Czechami, Słowacją i neutralną Austrią pod nazwą Format Slavkovski, określany również jako S3 lub format Austerlitz. Najstarszy format partnerskiej współpracy państw środkowoeuropejskich zaczął się zatem coraz bardziej rozsypywać w wyjątkowo krytycznym momencie z punktu widzenia bezpieczeństwa.

Zamiast wzmacniać współpracę obronną w ramach Grupy Wyszehradzkiej, która mogłaby stać się motorem rozwoju zdolności obronnych na całym wschodnim skrzydle NATO, w Czechach, na Słowacji i na Węgrzech przeważyły interesy gospodarcze oraz dążenie do utrzymania tanich dostaw surowców energetycznych z Rosji. W ten sposób Polska wraz ze swoją polityką bezpieczeństwa i obrony znalazła się w izolacji. Logicznym następstwem było poszukiwanie nowych partnerów w innych formatach współpracy regionalnej, by budować zaporę przeciwko agresywnej Rosji. W ramach V4 znalazła pewne częściowo wspólne interesy jedynie z Węgrami, a mianowicie w krytyce UE za sankcjonowanie zmian wewnątrzpolitycznych i modelu sprawowania rządów w obu krajach.

Pełnoskalowa inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku pokazała jednak dobitnie, że partnerstwo, nieopierające się na wspólnych interesach związanych z bezpieczeństwem, nie ma realnej wartości, a wręcz przeciwnie – może stać się potencjalnym zagrożeniem. Otwarcie prorosyjska polityka Węgier oraz blokowanie pomocy dla Ukrainy na forum UE i NATO oznaczały ostateczny koniec polsko-węgierskiego zbliżenia. Stosunki Polski z Czechami i Słowacją uległy poprawie jedynie krótkotrwale w związku ze zmianą przywództwa politycznego w obu państwach, jednak nie przyniosły one znaczącego pozytywnego postępu z punktu widzenia wzmocnienia bezpieczeństwa regionu. Późniejszy ponowny wzrost znaczenia sił politycznych promujących interesy Rosji, dążących do szybkiego zakończenia wojny kosztem zaatakowanej Ukrainy, zarówno w Czechach, jak i na Słowacji, potwierdził długotrwały rozłam w postrzeganiu zagrożeń bezpieczeństwa wśród partnerów z Grupy Wyszehradzkiej, a tym samym niemożność stworzenia w jej ramach nowego filaru bezpieczeństwa regionalnego.

Bezpieczeństwo regionu i jego przyszłość

Wschodnie skrzydło NATO pozostaje zatem od ponad 10 lat podzielone na dwie grupy państw, dla których charakterystyczne jest odmienne postrzeganie zagrożeń dla bezpieczeństwa, poziom inwestycji i podejmowanych działań mających na celu wzmocnienie własnej obrony, a także poziom odporności przedstawicieli politycznych i społeczeństwa na wrogie operacje wpływu. Najbardziej narażonymi krajami regionu środkowoeuropejskiego pozostają od dawna

Czechy, Słowacja i Węgry, a także leżąca na południu Bułgaria. To właśnie te kraje pozostają w największym stopniu na celowniku wrogich podmiotów, wykorzystujących polityczne i społeczne podziały na swoją korzyść. Próby ograniczenia ich wpływu mają zawsze krótkotrwały charakter, co wynika ze skuteczności ich strategii w zakresie wywierania wpływu na procesy decyzyjne w wymienionych krajach. Rosja i Chiny zatem nadal utrzymują w regionie bardzo silny wpływ, pomimo wciąż rosnącego zagrożenia dla bezpieczeństwa, jakie stanowią dla Europy Środkowej i Europy jako całości. Żadnemu z tych mocarstw bowiem nie zależy oczywiście, by region zjednoczył się i stworzył silny front przeciwko ich agresywnym planom zmierzającym do zmiany porządku europejskiego i globalnego. Bardziej aktywna w tym zakresie jest oczywiście Rosja, dla której opanowanie i kontrola najbliższego sąsiedztwa – do którego zalicza się Europa Środkowa – stanowi kluczowy priorytet na drodze do odbudowy jej pozycji mocarstwowej i imperialnej wielkości.

Z tego powodu prowadzi grę, w której z łatwością osiąga swe cele. Poza tym stara się także wbić klin między inne państwa regionu, a konkretnie między Polskę a Ukrainę, których silny sojusz stanowiłby największe zagrożenie dla realizacji jej planów. Wykorzystuje w tym celu historyczne zaszłości w stosunkach między obydwoma państwami, które wciąż pozostają żywe, a w dłuższej perspektywie uniemożliwiają pogłębienie partnerstwa. Jednocześnie Rosji bardzo dopomaga obecne osłabienie sojuszu transatlantyckiego oraz gotowość USA do wsłuchiwania się w jej argumentację. Rosja wierzy, że w końcu uda jej się znaleźć zrozumienie ze strony USA i osiągnąć ugodę w sprawie podziału stref wpływów w nowym globalnym porządku opartym na dominacji trzech najsilniejszych militarnie mocarstw.

Nowy światowy koncert mocarstw i decydowanie przez nie o losie słabszych krajów, a nawet całych regionów bez ich udziału, byłyby oczywiście katastrofą dla bezpieczeństwa, a przede wszystkim dla niezależności Europy Środkowej. Takiemu scenariuszowi i powtórce z historii należy zapobiec za wszelką cenę. Powagę sytuacji dostrzega jednak tylko część przywództwa państw leżących w naszym obszarze geograficznym. Wytwarzają one w ten sposób nowy regionalny rdzeń i linię obrony, oparte na wspólnych interesach bezpieczeństwa i gotowości do wspólnego stawiania czoła zagrożeniom egzystencjalnym. Liderem tej grupy jest największe i najsilniejsze militarnie państwo regionu – Polska, do której na południu dołącza Rumunia, a na północy państwa bałtyckie. Zmiany geopolityczne ostatnich lat oraz przystąpienie Finlandii i Szwecji do NATO otworzyły jednocześnie możliwość rozszerzenia takiego sojuszu dalej na północ i złączenia obrony Europy Środkowej z obroną Skandynawii. Na wschodniej flance NATO powstał w ten sposób nowy, silny blok państw, gotowych stawić czoła rosyjskiemu zagrożeniu i bronić swojej niezależności przed ekspansjonistycznymi dążeniami agresora aż do zwycięskiego końca.

Republika Czeska, Słowacja, Węgry i Bułgaria pozostaną natomiast najsłabszymi ogniwami wschodniego skrzydła NATO, a w wyniku udanych rosyjskich operacji hybrydowych, działań psychologicznych i istniejących zależności będą stanowiły również potencjalne zagrożenie dla pozostałych państw. Mamy do czynienie jak z bezpośrednim przekazywaniem wrogowi poufnych informacji z posiedzeń NATO i UE, co potwierdziło się na początku tego roku w przypadku Węgier, tak z potencjalnym blokowaniem wspólnych działań sojuszników w dziedzinie obronności, przy wykorzystaniu wymogu jednomyślności w obu organizacjach. Taki kierunek nie jest oczywiście nieodwracalny, jednak zmiana dotychczasowego kursu wymaga radykalnej, a przede wszystkim długoterminowej zmiany klimatu politycznego i społecznego w wymienionych krajach.

Decydującym czynnikiem dla ściślejszej współpracy regionalnej w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony wciąż zatem pozostaje i nadal będzie wspólna ocena zagrożeń. Dotyczy to również potencjału współpracy między Polską a Republiką Czeską. Gotowość i chęć stawienia czoła zagrożeniom egzystencjalnym wymagają siły w postaci zwiększonych inwestycji we własne zdolności obronne oraz odporności społeczeństwa na wrogie działania wpływowe. W obu wymienionych aspektach Polska i Republika Czeska stoją po przeciwnych stronach. Bezpieczeństwo może zatem być motorem współpracy regionalnej, ale w formatach innych niż dotychczasowe, co odpowiada również obecnej sytuacji geopolitycznej.

Dr Martina Heranová, kierownik Katedry Nauk o Bezpieczeństwie Uniwersytetu CEVRO w Pradze

Tekst powstał w ramach projektu Uniwersytetu CEVRO Nowa Europa Środkowa – próba redefinicji współpracy regionalnej w zmieniającej się rzeczywistości, który otrzymał wsparcie MSZ Republiki Czeskiej w ramach programu Forum Polsko-Czeskie.

Partnerami projektu są Prague Center for Transatlantic Relations, Ośrodek Myśli Politycznej, Instytut Sobieskiego i Defence24