Bezpieczeństwo kosztuje. Banki chcą finansować obronność

Antoni Walkowski, Defence24.pl: Polska wydaje bezprecedensowe kwoty na obronność i bezpieczeństwo. Czy komercyjne instytucje finansowe mogą wesprzeć państwo w realizowaniu tych inwestycji?

Dr Mariusz Lipski, dyrektor Departamentu Procesów Ryzyka Korporacyjnego w mBanku, adiunkt w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie: Myślę, że nie tylko mogą, ale wręcz powinny. Polska wydaje ogromne pieniądze, bo bezpieczeństwo po prostu kosztuje. Nastawiając się tylko i wyłącznie na wydatki ze środków publicznych, doprowadzimy do bardzo silnego wzrostu zadłużenia. Już w tej chwili obserwujemy, że zadłużenie publiczne rośnie. Pojawiają się sygnały, że w wielu innych obszarach zaczyna brakować środków, bo obronność i infrastruktura bezpieczeństwa mają pierwszeństwo w budżecie.

Sektor finansowy ma dużą rolę do odegrania. To może przybrać różną postać: typowe źródła finansowania w postaci kredytów, gwarancje bankowe, a także inne instrumenty wspierające czy działania o charakterze rozliczeniowym. Możliwości jest bardzo wiele.

Obecnie firmy zajmujące się produkcją stricte obronną co do zasady nie mają problemów z płynnością finansową czy rentownością. W raporcie przygotowanym w ramach Programu Analityczno-Badawczego WIB analizowaliśmy sytuację finansową tych przedsiębiorstw. Jest dobra, nierzadko lepsza niż reprezentantów pozostałych gałęzi przemysłu w Polsce. To efekt szerokiego strumienia pieniędzy, który płynie do tego sektora. Rosną zamówienia, moce przerobowe są w dużej mierze wykorzystane. Tam, gdzie pojawiają się instytucje komercyjne, najczęściej udzielają finansowania krótkoterminowego czy gwarancji bankowych.

Ale wkrótce pojawi się, a nawet już zaczyna pojawiać się zapotrzebowanie związane z inwestycjami w moce produkcyjne. To jest bardzo poważne wyzwanie, które stoi przed całym naszym krajem – jak przełożyć te rekordowe wydatki obronne na trwałe zdolności produkcyjne i technologiczne w Polsce? Sam sektor publiczny nie jest w stanie sobie z tym poradzić. Do tego potrzebna jest ścisła współpraca przemysłu obronnego, zarówno z sektorem publicznym, jak i sektorem prywatnym.

Mam wrażenie, że polskie przedsiębiorstwa z przemysłu obronnego, zwłaszcza te znajdujące się w prywatnych rękach, najchętniej finansują rozwój w sposób organiczny, czytaj: z własnej kieszeni.

Trzeba pamiętać o tym, że kapitał może przybierać różne postacie. Kapitał właścicielski jest najdroższym źródłem finansowania. Czym innym jest finansowanie dłużne. Należy więc spojrzeć, jaka jest perspektywa sektora bankowego.

Mówiąc w uproszczeniu, bank to instytucja, która przyjmuje depozyty od klientów i przekształca je w kredyty dla podmiotów, które potrzebują finansowania dłużnego. Mówiąc skrótowo, bank zarabia przede wszystkim na różnicy między oprocentowaniem udzielonych kredytów a kosztem depozytów.

Żeby bank funkcjonował w bezpieczny sposób oraz generował stopę zwrotu dla akcjonariuszy, potrzebuje dokładnie wyceniać i szacować ryzyko. To dlatego banki podchodzą do kredytowania z tak dużą – niektórzy mówią, że zbyt dużą – ostrożnością. Jednak jest to też troska o bezpieczeństwo deponentów i ich środków.

Prędzej czy później ta hossa na rynku obronnym może się skończyć. Czy dostrzega Pan ryzyko wynikające ze stopniowego obniżania, a może nawet tąpnięcia wydatków na obronność i bezpieczeństwo?

Tak, to ryzyko istnieje i jest poważne.

W tej chwili jako państwo wydajemy prawie 5% naszego PKB (na obronność – przyp. red.). Już teraz widzimy po planach budżetowych na przyszły rok, że dochodzimy do sufitu: projekt budżetu na 2027 roku. zakłada 198,1 mld zł, czyli 4,51% PKB. Pewnie w kolejnych latach ciężko będzie mówić o dalszych wzrostach. Skala zadłużenia naszego kraju wzrasta, więc istnieje możliwość, że poziom wydatków spadnie.

Gdy bank patrzy na finansowanie klienta, ocenia sytuację tego podmiotu lub określony kontrakt, który ma finansować. Przypuśćmy, że otrzymujemy zapytanie o udzielenie kredytu inwestycyjnego na budowę fabryki. Widzimy, że ta firma ma zapełniony portfel zamówień na rok, dwa, trzy lata… Ale fabryki nie buduje się tylko na kilka lat – ma służyć o wiele dłużej.

Tu dochodzimy do bardzo ważnego zagadnienia – z perspektywy sektora bankowego i sektora komercyjnego ważne jest, żeby zapewnić stabilność zamówień. To nie jest nic nowego, bo z takimi samymi wyzwaniami spotykamy się w innych branżach, na przykład w transporcie kolejowym. W przewozach pasażerskich, gdy przewoźnicy działali w oparciu o roczne umowy, trudno było o bankowalność (zdolność do pozyskania zewnętrznego finansowania – red.) inwestycji w tabor. Przejście na umowy wieloletnie zasadniczo poprawiło dostęp do finansowania i zmieniło podejście przewoźników do inwestycji.

Wiele sektorów gospodarki, na przykład przemysł stalowy, zmaga się z wysokimi, a przy tym niestabilnymi cenami energii, niedoborami paliw kopalnych czy nieuczciwą konkurencją ze strony producentów z innych części świata. Czy w ocenie ryzyka kredytowania biorą Państwo pod uwagę także te czynniki?

Jak najbardziej. W tym miejscu wracamy do punktu, o którym wspomnieliśmy na początku – bardzo ścisłej zależności pomiędzy sektorem publicznym a prywatnym. Jeżeli wobec naszych producentów formułowane są określone wymagania, na przykład środowiskowe, to importerzy powinni funkcjonować na podobnych zasadach. Z kolei ceny energii w dużej mierze zależą od tempa i kosztu transformacji energetycznej. Widać więc, jak duża jest rola regulacji prawnych, To jest obszar, który w dużej mierze determinuje różne ruchy czy procesy inwestycyjne w gospodarce.

Efekty takich regulacji odczuwają nawet indywidualni konsumenci, którzy decydują się na montaż paneli fotowoltaicznych na dachu prywatnego domu.

Dokładnie. Dlatego nie jesteśmy w stanie zostawić wszystkiego rynkowi. Rynek jest ważny, ale rolą sektora publicznego jest to, żeby to w mądry sposób uzupełniać.

Instytucja finansowa oczekuje od kredytobiorcy przedstawienia biznesplanu albo modelu z prognozami finansowymi. Chodzi o to, żeby dokładnie przeanalizować, w oparciu o jakie założenia zostały przygotowane te prognozy, na ile wrażliwy jest to projekt, chociażby w kontekście cen energii czy innych czynników kosztotwórczych. Ten problem ma dziś o wiele większe znaczenie niż kiedyś. Dla banku istotne jest też, kto w kontrakcie ponosi ryzyko wzrostu cen energii i materiałów, czyli czy umowa przewiduje mechanizm waloryzacji. Skoro ponosimy tak duże nakłady na obronność, powinniśmy wykorzystać je do wspierania krajowego przemysłu i rozbudowy jego mocy produkcyjnych.

Jeszcze wrócę do kwestii potencjalnego zmniejszenia skali zamówień. Pierwszą rzeczą jest to, o czym mówiliśmy, czyli ramy wieloletnie. Drugim zagadnieniem są możliwości eksportowe. Mniejszym podmiotom gospodarczym trudno samodzielnie przebić się na rynku międzynarodowym. Tu jest potrzebne wsparcie, także ze strony instytucji rządowych. Trzecią rzeczą jest dual-use, czyli możliwość wykorzystania rozwiązań, w które przedsiębiorstwa będą inwestowały, nie tylko w sektorze obronnym, ale również w innych gałęziach gospodarki. To daje stabilizację w perspektywach wyników finansowych.

Do niedawna banki stroniły od kredytowania przemysłu obronnego ze względów wizerunkowych. Poza tym, w wielu projektach obronnych występuje wysokie ryzyko niepowodzenia.

To prawda, choć wysokie ryzyko niepowodzenia dotyczy przede wszystkim projektów badawczo-rozwojowych. Przemysł obronny był traktowany podobnie jak branża tytoniowa czy hazard – jako sektor podwyższonego ryzyka, jeśli chodzi o kwestie wizerunkowe. Natomiast inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 roku zmieniła tę optykę. Bezpieczeństwo zaczęto rozumieć jako warunek zrównoważonego rozwoju, a nie jego zaprzeczenie.

W ramach wspomnianego raportu w 2025 r. wykonaliśmy badania empiryczne na reprezentatywnej próbie Polaków. Ponad połowa respondentów, 52,7%, pozytywnie ocenia zaangażowanie prywatnych banków w finansowanie sektora obronnego, a 28% nie ma jeszcze wyrobionego zdania. Oceny pozytywne zdecydowanie przeważają nad negatywnymi.

Z pewnością pomaga też wysoki wskaźnik zaufania społecznego do instytucji takich jak Wojsko Polskie.

Pełna zgoda. Wracając do ryzyka niepowodzenia – inny jest profil ryzyka kapitału właścicielskiego, a inny, jeżeli te pieniądze pożyczamy. Kilkukrotnie spotkałem się z uwagą, że banki nie akceptują pewnego poziomu ryzyka. Bank pracuje na dość skromnej marży od udzielonego finansowania. Jeżeli więc mówimy o nakładach na projekty badawczo-rozwojowe, to jest rola dla nieco innego kapitału, jak choćby państwowych grantów, środków z Krajowego Planu Odbudowy i Europejskiego Funduszu Obronnego, a czasem finansowania przez venture capital i private equity. Inwestor przekazuje środki, licząc się z dużą szansą niepowodzenia, lecz gdy projekt się powiedzie, partycypuje w sukcesie.

Przestrzeń dla finansowania bankowego pojawia się w fazie wdrożenia i produkcji – gdy technologia jest sprawdzona, a popyt potwierdzony zamówieniami lub wiarygodnym portfelem klientów. Wtedy wiemy, co będzie sprzedawane i komu. Bank jest w stanie wspierać skalowanie takiego projektu.

Mówimy tutaj o szerokim ekosystemie. Produkcja w sektorze obronnym, na przykład czołgów, wiąże producenta z dużą grupą dostawców i poddostawców. Wchodzą tu kwestie zamawiania komponentów, zarządzania zapasami i procesem produkcyjnym, a później otrzymania należności. Cykle produkcyjne często bywają długie, więc czas spływu należności też jest długi. W tym czasie dostawca musi się finansować, stąd tutaj też dostrzegam duże pole do popisu ze strony sektora finansowego: banków, firm faktoringowych i leasingowych. Według mnie każdy ma w tym przypadku dużą rolę do odegrania.

Podsumowując, jeśli chodzi o inwestycje w procesy badawczo-rozwojowe, widzę większą rolę dla środków publicznych i kapitału wysokiego ryzyka. Natomiast sektor bankowy i finansowanie dłużne wiązałbym z finansowaniem bieżącego funkcjonowania, rozbudową i skalowaniem produkcji.

Trzymając się Pańskiego przykładu, do produkcji czołgów niezbędna jest stal. W hutach wytwarzana jest nie tylko stal pancerna, ale też konstrukcyjna czy narzędziowa. Jak mniemam, inwestycja w zwiększenie produkcji stali pancernej może przynieść pozytywne efekty także w sektorze cywilnym, choćby budownictwie czy przemyśle maszynowym.

Tak, i to jest korzyścią dla wszystkich. Przykładowo, jeśli do tej pory huta otrzymywała zamówienia ze słabnącego sektora motoryzacyjnego, a na rynku pojawia się odbiorca z sektora obronnego, to zakład może przeprofilować swoją ofertę i produkować na rzecz innych segmentów rynku. Dla takich podmiotów to jest po prostu poszerzenie rynku zbytu i możliwości sprzedażowych. Takie przestawienie profilu wymaga jednak spełnienia wymogów jakościowych, certyfikacji, inwestycji i czasu.

Jakie ruchy powinno wykonać państwo i Unia Europejska, by umożliwić zamówieniom obronnym choć częściowe wypełnienie luki po wspomnianym sektorze motoryzacyjnym, który słabnie w obliczu dalekowschodniej konkurencji? Czy to wymagałoby zmiany przepisów środowiskowych?

Jeśli mówimy o poziomie unijnym, to główną rolę w dbaniu o konkurencyjność przemysłu widzę po stronie Komisji Europejskiej. Nie chodzi o rezygnację z celów klimatycznych i środowiskowych, lecz o to, by ich realizacja nie odbywała się kosztem konkurencyjności europejskiego przemysłu. Potrzebne są prostsze i szybsze procedury oraz jasne zasady – w tym potwierdzenie, że unijne ramy zrównoważonego finansowania nie wykluczają sektora obronnego.

Przechodząc do poziomu krajowego, powiedziałbym o dwóch kwestiach. Niedawno prezes mBanku Cezary Kocik zgłosił postulat, by kredyty przeznaczone na finansowanie sektora obronnego czy projektów dual-use były zwolnione z podatku bankowego.

Podatek bankowy pobierany jest od aktywów banku, a więc także od każdego udzielonego kredytu – obecnie to 0,44% rocznie. Jeżeli natomiast bank przeznaczy te same pieniądze na zakup obligacji Skarbu Państwa, są one wyłączone z podstawy opodatkowania.

Nie chodzi o to, żeby zrobić ukłon w stronę sektora bankowego, który ma zyski, tylko o to, żeby obniżyć koszt finansowania. Obniżka o około pół punktu procentowego to ok. 5 mln zł rocznie na każdym miliardzie złotych kredytu. Przy finansowaniu dłużnym liczonym w dziesiątkach miliardów złotych daje to setki milionów złotych rocznie, które zostają w inwestycjach. Warunkiem są jasne kryteria kwalifikacji projektów i przełożenie korzyści na cenę kredytu.

Drugą rzeczą, którą widziałbym po stronie państwa, jest kwestia wspierania eksportu przemysłu obronnego. Mówiliśmy o tym, że dużo wydajemy. Zakładam, że jeżeli będziemy mieli dobre produkty, to będziemy mogli wychodzić z nimi za granicę i sprzedawać do innych krajów.

Mamy już pierwsze przykłady takiego zaangażowania państwa w promocję eksportu zbrojeniowego. Dość przytoczyć działalność PAIH (Polskiej Agencji Inwestycji i Handlu – red.) czy zapraszanie przedstawicieli przemysłu obronnego do udziału w rządowych delegacjach, jak ostatnio do Indii czy Wietnamu. Przemysł obronny to środowisko kapitałochłonne, lecz eksport uzbrojenia generuje wysokie marże.

Pełna zgoda. Tak jak Pan zwrócił uwagę, to są wysokomarżowe produkty. Zyski nie kończą się na sprzedaży, ale później przynoszą dodatkowe korzyści związane z serwisowaniem i utrzymaniem tego sprzętu. To powoduje, że korzyści są długofalowe. Przykład PAIH jest bardzo dobry. Od wielu lat z zainteresowaniem obserwuję, jak działają przedstawiciele różnych agend proeksportowych. Tak dzieje się nie tylko w tym sektorze, ale w całej gospodarce. Większość państw ma swój bank rozwoju, instytucje w stylu naszego KUKE (Korporacji Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych – red.), które mają za zadanie wspierać tego typu działania. Gdy w krajach rozwijających się, a nierzadko też gospodarczo rozwiniętych, ogłasza się duży przetarg, to wiąże się to nie tylko z zamówieniem maszyn czy budowy fabryki, ale też zapewnieniem finansowania. To jest ważna rola dla sektora publicznego, w tym agend takich jak BGK, KUKE czy PAIH.

Sektor finansowy może wspierać te działania, ale też zapewniać środki na zwiększanie skalowalności dzięki finansowaniu sektora obronnego. Banki mogą zaspokoić zapotrzebowanie na finansowanie zarówno krótkoterminowe, na przykład wtedy, gdy potrzebna jest gwarancja zwrotu zaliczki albo dobrego wykonania, która pozwala zabezpieczyć dany kontrakt. Gdy pojawiają się potrzeby związane z inwestycjami, wsparcie może zapewnić zarówno sektor finansowy, jak i publiczny. Na koniec dnia płatnikiem jest Agencja Uzbrojenia, która działa z ramienia Ministerstwa Obrony Narodowej.

W jakich obszarach banki dostrzegają największe zapotrzebowanie na zewnętrzne źródła finansowania w przemyśle obronnym?

Dużym polem do zagospodarowania jest finansowanie łańcuchów dostaw, zarówno w kontekście obrotowym, jak i inwestycji. Sektor bankowy może też wspierać eksport, a także finansować projekty dual-use i infrastrukturę podwójnego zastosowania. To często są bardzo duże, wielkonakładowe projekty. Tu pewną możliwością jest tworzenie konsorcjów, by dzielić się ryzykiem inwestycyjnym. To dzieje się w różnych branżach od bardzo dawna, gdzie na przykład BGK tworzy konsorcja z bankami komercyjnymi.

Na marginesie, BGK od wielu lat realizuje misję prawdziwego banku rozwoju. Nie konkuruje z bankami komercyjnymi, lecz domyka krajobraz. Pojawia się tam, gdzie kapitału typowo komercyjnego jest niewiele, bo ryzyko jest zbyt wysokie, by bank komercyjny mógł je samodzielnie zaakceptować.

Takie inwestycje podwyższonego ryzyka finansowego nierzadko mają strategiczne znaczenie dla bezpieczeństwa państwa.

Oczywiście, bezpieczeństwo niestety kosztuje. Świetnym przykładem inwestycji, która dużo kosztowała, a która niegdyś budziła istotne wątpliwości, jest gazociąg Baltic Pipe.

…który teraz ma szczególną wartość.

Dokładnie, daje nam dużą niezależność. Dziś bylibyśmy w zupełnie innym miejscu, nie mając zdolności do importu gazu z szelfu norweskiego.

Dziękuję za rozmowę.

Artykuł sponsorowany. Partnerem publikacji jest mBank S.A.